mandag den 7. november 2011
Miðfl kapitulerar?
Vánaligt av Miðfl totalt at kapitulera. "Etisk mál" skulu opinbart ikki viðgerast komandi fýra árini. Eru tað ikki annars tað, Miðfl nevnir primer mál?
fredag den 4. november 2011
Skattalætta og hægri blokk
Skattalætta fyri 300 mió og til Danmarkar at biðja um 200 í hægri blokk. Eg segði hetta sum eina vittigheit áðrenn valgið, men virkeligheitin sær út til at innheinta skemtið. Spennandi hvat Helle fer at siga til at vaskikonan á Vesterbrúgv skal rinda fyri skattalættan til føroyskar háinntøkur.
torsdag den 27. oktober 2011
Kaj Leo Holm Johannesen í Andgletti 27. oktober 2011:
Jón Brian:
(...)
Typiskt Kaj Leo, fer hann inn í orðkleyvarí:
Jón Brian:
Kaj Leo:
Flokkarnir í makrelsemjuni frá apríl teir bundu seg eisini til at koma við einum ítøkiligum uppskoti um fiskivinnureform áðrenn 1. oktober 2011.
(...)
Typiskt Kaj Leo, fer hann inn í orðkleyvarí:
Eg haldi ikki ein nýggjur fiskivinnureformur skal skundast ígjøgnum.
Jón Brian:
Men tit hava bundið tykkum til tað í apríl mánaði, at hann skuldi koma áðrenn 1. oktober.
Kaj Leo:
Ja, og allir teir sum hava bundið seg til tað hava so eisini ábyrgdina til at hann verður gjøgnumførdur.
onsdag den 17. august 2011
Góð fólk fyri Manntal
Heimasíðan hjá Manntal hevur fingið trý skilafólk at siga okkurt um Manntal. Man er komin í gott selskap.
Hesar tríggjar lýsingarnar koyra sum roterandi bannaralýsing á heimasíðuni hjá Manntal, www.manntal.fo.
Vónandi hjálpir hetta uppá undirtøkuna fyri manntalinum, men eg ivist í hvussu nógv eg kann lokka.
(Eg gjørdi eitt sindur av arbeiði fyri Manntal í sambandi við fyrireikingarnar.)
 |
| Tríggjar roterandi bannarareklamur á www.manntal.fo |
Hesar tríggjar lýsingarnar koyra sum roterandi bannaralýsing á heimasíðuni hjá Manntal, www.manntal.fo.
Vónandi hjálpir hetta uppá undirtøkuna fyri manntalinum, men eg ivist í hvussu nógv eg kann lokka.
(Eg gjørdi eitt sindur av arbeiði fyri Manntal í sambandi við fyrireikingarnar.)
mandag den 15. august 2011
This time is different?
Undir yvirskriftini The four bears: A comparison of the worst market fiascos samanber Washington Post gongdini á partabrævamarknaðinum síðani niðurtúrurin byrjaði í 2007 við gongdina í sambandi við tríggjar aðrar niðurtúrar.
Washington Post skrivar:
 |
| Washington Post 9. august 2011 |
Washington Post skrivar:
The current bear market, which began in October 2007, reached its low point faster than the markets that followed the three other major downturns in the last 100 years. But it’s taking longer for the market to recover than it did following the oil crisis and the tech crash.
tirsdag den 3. maj 2011
Fer fíggjarnevndin at pissa í buks?
Fyri minni enn tveimum árum síðani var fíggjarpolitikkurin í Føroyum millum heitastu kjakevni. Landsstýrið arbeiddi við tí sum bleiv ólavsøkupakkin, sum innihelt bæði vakstrartiltøk og sparitiltøk.
Allur heimurin var raktur av ógvusligari búskaparkreppu, eisini Føroyar. Landsbankin skapti ótta í fíggjarmálaráðnum og politisku skipanini við eini útmelding sama vár sum segði, at føroyska kredittvirðið stóð uppá spæl, um undirskotið á fíggjarlógini fór uppum 500 mió. Framskrivingar tá vístu eitt hall uppá 800 miljónir. Fíggjarmálaráðið arbeiddi við at finna sparingar uppá 300 miljónir.
Tíbetur eru aðrir búskaparfrøðingar í Føroyum enn Landsbankin. Johnny í Grótinum kallaði metingina hjá Landsbankanum fyri "forferdiligt tvætl". Tvørturímóti helt Johnny, at kredittvirði landsins kundi fáa óbøtaligan skaða, um landsstýrið - "í andsøgn við alt búskaparligt vit og skil" framdi ein kontraktivan fíggjarpolitikk, meðan privati eftirspurningurin var í minking. Johnny helt, at landið kundi hava eitt hall uppá íalt tvær miljardir eftir tveimum árum meðan bíða var eftir at heimsbúskapurin aftur fór at vaksa.
Obama, Osama og valgið 2012
Sum reaktión uppá at heilt mong fyri ikki at siga at tey flest nú halda at Obama hevur tryggjað sítt avturval við at USA hevur gjørt av við Osama bin Laden, havi eg sett hesa áminning fram á facebook:
Bjarni Richardt-Mortensen er samdur:
Fyri 20 árum síðani var Bush forseti eldri ógvuliga populerur (85% approval rating), tí USA akkurát hevði rikið Irak út úr Kuwait. Fleiri demokratar við president-ambitiónum valdu forsetavalið í 1992 frá, tí eingin kundi vinna á Bush. Men "It's the economy, stupid". Hóast Obama hevur gjørt av við Osama, er als ikki vist at hann verður afturvaldur.
Golf-kríggið endaði 20 mánaðir áðrenn Bush ikki megnaði afturval, og nú eru 18 mánaðir til Obama skal royna.
Bjarni Richardt-Mortensen er samdur:
nei, Osama er langt síðani gloymdur tá forsetaval verður aftur. Um so er at fíggjarstøðan stendur við og versnar, so hevur Obama neyvan nakran møguleika.
søndag den 12. december 2010
Hvat eyðkennir tann góða skúlan?
Skúlaverk sum eydnast væl eru tey, sum hava úrslit omanfyri miðal og har ávirkanin frá sosio-økonomiskari bakgrund á úrslitið er minni enn miðal. (úr PISA-frágreiðingini hjá OECD.)
PISA staðfestir m.a. hesar samanhangir:
Eg haldi punktini siga, at eingin einfald uppskrift er. Men strukturelt er eindarskúlin opinbart tað besta, og tí skal man ikki broyta tað, um man er ónøgdur við PISA-úrslitið.
- Skúlaverk sum eydnast væl, geva øllum næmingum, óanæð sosio-økonomiska bakgrund, javngóðar møguleikar at læra.
- Í londum, har næmingar kunnu dumpa og skula taka ein flokk umaftur, eru úrslitini sum heild verri. Sama galdar, um man samanber skúlar innanfyri lond.
- Í londum har næmingar kunnu dumpa og skula taka ein flokk umaftur, hevur familjubakgrund størri ávirkan á førleikan máldur í PISA.
- Í londum har næmingar verða býttir upp eftir førleika, fer samlaða úrslitið ikki upp, og yngri næmingarnir eru, tá uppbýtið fer fram, størri týdning fær familjubakgrund uppá PISA-úrslitið.
- Í skúlaverkum har tað er vanligt at flyta veikar ella órógvandi næmingar úr skúlanum, er samlaða úrslitið verri, og javnstøða minkar. Sama galdar, um man samanber skúlar innanfyri lond.
- Flestu vælvirkandi skúlaverk loyva skúlum sjálvar at avgera pensum og at velja um og hvussu royndir skulu brúkast.
- Flestu vælvirkandi skúlaverk loyva ikki kapping millum skúlarnar um næmingar, tvs. einki frítt skúlaval.
- Tá hædd er tikin fyri sosio-økonomiskari bakgrund og demografiskari næmingasamanseting á skúlum, standa næmingar á privatskúlum og í almennum skúlum (fólkaskúlanum) seg eins væl.
- Skúlaverk sum eru dømd vælvirkandi brúka nógvar pengar uppá útbúgving, og raðfesta læraraløn hægri enn at hava smáar skúlaflokkar.
Eg haldi punktini siga, at eingin einfald uppskrift er. Men strukturelt er eindarskúlin opinbart tað besta, og tí skal man ikki broyta tað, um man er ónøgdur við PISA-úrslitið.
tirsdag den 9. november 2010
Nýggj skipan fyri inntøkutrygd í fiskivinnuni
Sendingin Eygsjón, sum útvarpið hjá Kringvarpinum hevði eftir tíðindini á døgurða í eina tíð, viðgjørdu 9. november 2010 nýggju skipanina fyri inntøkutrygd í fiskivinnuni, sum var uppskot til løgtingslóg, sum Jacob Vestergaard, landsstýrismaður í fiskivinnumálum, hevði lagt fyri Løgtingið.
Høvuðsbroytingin við nýggju skipanini var, at vinnan sjálv skuldi fíggja inntøkutrygdina, sum áður hevði verið fíggjað úr landskassanum.
Stefan í Skorini legði hetta innslagið til rættis, og tosaði hann eisini við henda búskaparfrøðingin, yours truly.
Sendingin var útvarpssending og tí einans ljóð. Eg havi til stuttleikar lagt nakrar myndir til ljóðið, tí so lærdi eg eisini at gera tað.
Skjølini í málinum og samrøðuni eru:
Høvuðsbroytingin við nýggju skipanini var, at vinnan sjálv skuldi fíggja inntøkutrygdina, sum áður hevði verið fíggjað úr landskassanum.
Stefan í Skorini legði hetta innslagið til rættis, og tosaði hann eisini við henda búskaparfrøðingin, yours truly.
Stefan í Skorini í Eygsjón í útvarpinum, 9. november 2010:
Nýggj skipan fyri inntøkutrygd í fiskivinnuni
Nýggj skipan fyri inntøkutrygd í fiskivinnuni
Sendingin var útvarpssending og tí einans ljóð. Eg havi til stuttleikar lagt nakrar myndir til ljóðið, tí so lærdi eg eisini at gera tað.
Skjølini í málinum og samrøðuni eru:
- Løgtingsmál 40/2010 við skjølum, herundir tilmæli frá vinnuumboðum, søguligt yvirlit og hagtøl
- Nevndarskjøl hjá Vinnunevndini
- Sáttmáli millum Reiðarafelagið og Manningarfeløgini
- Frágreiðing 2007 hjá Búskaparráðnum (Ella her: Yvirlit yvir frágreiðingar)
Tveir grafar verða vístir, teir eru úr búskaparráðsfrágreiðingini.
lørdag den 7. juni 2008
Mátin at avtaka rentustuðulin
Á hesum tráði (link til kjak.fo manglar) um rentustuðulin havi eg lýst ein máta at sleppa av við stuðulin:
Ein trupulleiki við rentustuðlinum er, at nú hann er komin slepst ikki av við hann aftur, tí hann ávirkar prísstøðið á bústaðarmarknaðinum. Ein gunstig løta var, tá skáalánini komu og hús í Havn eftir fáum vikum dýrkaðu 25%, og ein fíggjarmálaráðharri við rettidig omhu hevði tá meldað út, at rentustuðulin verður niðurlagaður og avtikin eftir ávíst áramál. Tíverri varð hetta ikki gjørt. Hetta hevði annars samstundis lagt ein dempara á brádligu príshækkingarnar, sum raktu rættiliga tilvildarliga. Tað undrar eisini, at búskaparráðið svav tá og ikki kom við eini áminning um at nú var rætta løtan. Eg havi sagt tað við Astrup, Laksafoss og Johannesen (formansskapurin tá), sum so vítt eg skilti tók undir við mær.
Tann løtan varð forpassað. Men nú kann man eitt nú gera á henda hátt:
1) Alt skal meldast út í einum sum ein breið politisk semja, ið umfatar 2) og 3). Breið semja fyri at eingin væntar at tað aftur verður broytt, hóast tað verður framt yvir langa tíð og valdið skiftir.
2) Rentustuðulin lækkar 2 prosentstig á hvørjum ári, so hann er burtur eftir 20 árum. Hetta eigur ikki at oyðileggja privatøkonomiina hjá nøkrum, sum ikki longu hevur keypt ov dýrt. Á henda hátt fáa vit lagaliga tillaging av húsaprísunum frá núverandi við rentustuðli til veruligan marknaðarprís.
3) Harumframt verður loftið á rentustuðlinum lækka við kr 4000 á hvørjum ári, so tað eftir 30 árum er komið niður á null. (Eg haldi tað er kr 120000 í dag.) Harvið verður eingin raktur av lækkingini av loftinum, sum rindar sítt húsalán aftur eftir 30 árum, um avdrøgini eru javnt stór (seriulán). Tey sum hava meira fansy lánisløg mugu sjálvi rinda munin.
Og so skulu politikarar annars halda seg langt vekk frá at innføra nýggjar stuðulsformar (eftir danskari fyrimynd) til leigarar, tí hesir ikki fáa somu ágóðar sum eigarar. Ger lóggávu sum tryggjar leigarum ávís rættindi, men blandi tykkum ikki í rokningina fyri leigu, tað endar minst líka galið sum við rentustuðlinum. (Og droppa bara andeilsíbúðirnar eisini, tað skapar bara ógreiðan eigaraskap og kann harvið gerast spekulatiónsobjekt.)
Tað góða er, at fáa vit eina tillaging av húsaprísunum til marknaðarprís, fær tað helst eitt ikki óbetýðiligt tal av útisetum at flyta heim. Onkur kanska realiserar sítt rentustuðlaða húsafrívirði í Danmark og kemur heim til hús til marknaðarprís og harvið bíligari.
lørdag den 9. december 2006
Kapping í luftini
Niðanfyri standandi punkt 1. - 6. eru viðmerkingar til Dag og viku 10. mars 2006. Eg endurgevi tað stórt sæð óbroytt her. Punkt 7. er ein viðmerking skrivað í sambandi við at eg leggi tekstin út á bloggin.
1. Redaktørurin skrivaði
Framtíðin hjá tí enn einasta flogfelagnum, ið røkir Føroya-flúgving, hevur sjálvsagt stóran almennan áhuga - líka sjálvsagt fær søgan um ætlaðu einskiljingina høga tíðindaraðfesting í Degi og Viku.
2. Eg skrivaði hesa viðmerking
Um Atlantsflog og privatiseringin av felagnum skal hava høga raðfesting, so haldi eg tit eisini skulu taka fatt uppá kappingina á flúgvi-økinum. Tit eiga framhaldandi heldur at fokusera uppá flúgvingina og kundarnar enn felagið Atlantsflog, og uppá at kappingin ikki verður avmarkað ella avlagað, so hon kann gerast til gagns fyri kundarnar. Ein ítøkiligur spurningur at taka upp er súluskipanin.
Bonus-skipanin hjá SAS var í síni tíð ein tann fyrsta av slíkum slag, og viðvirkandi til at felagið stóð seg so væl tá. Seinnu árini hava norska og svenska kappingarráðið noktað SAS at geva bonus á innanlandsrutunum í teirra londum, tí tað oyðileggur kappingina -- til stóran skaða fyri brúkaran. Danska kappingarráðið hevur mælt til tað sama, men stjórnin hevur ikki fylgt tilmælinum. (Borgarlig stjórn!) Tað er ikki skeivt at siga, at júst bonusskipan seinnu árini hevur verið ein av høvuðsorsøkunum til at SAS hevur havt so trupult við at klára seg í kappingini, tí sterka støðan á marknaðinum, sum skipanin gav, steðgaði menningina av felagnum.
1. Redaktørurin skrivaði
Framtíðin hjá tí enn einasta flogfelagnum, ið røkir Føroya-flúgving, hevur sjálvsagt stóran almennan áhuga - líka sjálvsagt fær søgan um ætlaðu einskiljingina høga tíðindaraðfesting í Degi og Viku.
2. Eg skrivaði hesa viðmerking
Um Atlantsflog og privatiseringin av felagnum skal hava høga raðfesting, so haldi eg tit eisini skulu taka fatt uppá kappingina á flúgvi-økinum. Tit eiga framhaldandi heldur at fokusera uppá flúgvingina og kundarnar enn felagið Atlantsflog, og uppá at kappingin ikki verður avmarkað ella avlagað, so hon kann gerast til gagns fyri kundarnar. Ein ítøkiligur spurningur at taka upp er súluskipanin.
Bonus-skipanin hjá SAS var í síni tíð ein tann fyrsta av slíkum slag, og viðvirkandi til at felagið stóð seg so væl tá. Seinnu árini hava norska og svenska kappingarráðið noktað SAS at geva bonus á innanlandsrutunum í teirra londum, tí tað oyðileggur kappingina -- til stóran skaða fyri brúkaran. Danska kappingarráðið hevur mælt til tað sama, men stjórnin hevur ikki fylgt tilmælinum. (Borgarlig stjórn!) Tað er ikki skeivt at siga, at júst bonusskipan seinnu árini hevur verið ein av høvuðsorsøkunum til at SAS hevur havt so trupult við at klára seg í kappingini, tí sterka støðan á marknaðinum, sum skipanin gav, steðgaði menningina av felagnum.
torsdag den 7. december 2006
Eg skilji ikki Sverra Midjord
(Lesarabræv í Dimmalætting og Sosialinum 6. desember 2006)
Eg havi vinfólk, sum hava fingið morðhóttan úr Føroyum, eftir at tey hava staðið fram sum samkynd uttanlands. Tað er fyri tey, eg skrivi hesa áheitan á Sverra, sum eg kenni frá tíðini eg búði á Tvøroyri
Eina tíð hevur verið mett, at løgtingsmaðurin Sverre Midjord kanska fór at hava avgerandi atkvøðuna um uppskotið at broyta grein 266b í revsilógini, so »kynslig orientering« kemur við. Og í kvøld kom fram, at Sverre er avgerandi, um ja ella nei verður í meiriluta, tá Rættarnevndin skrivar álit í málinum. Tað er væl hugsandi, at meirilutatilmælið hjá Rættarnevndini kann fáa avgerandi ávirkan á teir tingmenn, sum ivast.
Eg skilji væl, at málið er trupult. Men eg skilji ikki, at ivi er fyri nakran javnaðarmann, hvat skal atkvøðast, tá avtornar! Heimssøgan prógvar, at samkynd fólk eru ein av bólkunum, sum hava brúk fyri verju. Í Føroyum vita vit øll, at í mong ár hava samkynd í stórum tali rýmt av landinum. Sverre veit líka væl sum eg, at mong onnur noyðast at krógva sína kynsligu orientering. Hetta er tekin um, at rúm er ikki fyri teimum í føroyska samfelagnum.
Ynskið um eisini at verja onnur enn samkynd, m.a. brekað í grein 266b er sympatiskt, og kann takast upp við donsku stjórnina. Men um tað verður knýtt uppí hetta málið nú og sett sum krav fyri at verja tey samkyndu, sum øll okkara grannalond longu verja, so sær Fólkatingið helst ynskið sum eina obstruktión og provokatión, og tað gagnar ikki teimum brekaðu. Umrøtt verður í Danmark at taka »aldur« við í grein 266b, tí man stúrir fyri, at nú tað gerast alt fleiri eldri fólk og m.a. við tosi um »eldrabyrðu«, fer aldursdiskriminatión kanska at gerast ein vaksandi trupulleiki. Tá kunnu tey brekaðu helst fáast við í góðari tíð eftir føroyskum ynski -- um vit ikki velja at standa uttanfyri, tá talan er um tey samkyndu.
Sverre, sum hevur boðað frá, at hann ikki stillar upp til næsta val, hevur ein gyltan møguleika at skriva seg inn í Føroya søgu áðrenn hann gevst í politikki. Tað kann hann gera við at gera sítt til, at Løgtingið samtykkir broytingina av grein 266b. Brúkar Sverre hinvegin ikki henda stóra møguleika, sum lyklastøðan er, so verður eftirmælið hjá javnaðarmanninum ikki gott, tað eri eg vísur í!
Vanløse 5. desember 2006. Flóvin Eidesgaard
Eg havi vinfólk, sum hava fingið morðhóttan úr Føroyum, eftir at tey hava staðið fram sum samkynd uttanlands. Tað er fyri tey, eg skrivi hesa áheitan á Sverra, sum eg kenni frá tíðini eg búði á Tvøroyri
Eina tíð hevur verið mett, at løgtingsmaðurin Sverre Midjord kanska fór at hava avgerandi atkvøðuna um uppskotið at broyta grein 266b í revsilógini, so »kynslig orientering« kemur við. Og í kvøld kom fram, at Sverre er avgerandi, um ja ella nei verður í meiriluta, tá Rættarnevndin skrivar álit í málinum. Tað er væl hugsandi, at meirilutatilmælið hjá Rættarnevndini kann fáa avgerandi ávirkan á teir tingmenn, sum ivast.
Eg skilji væl, at málið er trupult. Men eg skilji ikki, at ivi er fyri nakran javnaðarmann, hvat skal atkvøðast, tá avtornar! Heimssøgan prógvar, at samkynd fólk eru ein av bólkunum, sum hava brúk fyri verju. Í Føroyum vita vit øll, at í mong ár hava samkynd í stórum tali rýmt av landinum. Sverre veit líka væl sum eg, at mong onnur noyðast at krógva sína kynsligu orientering. Hetta er tekin um, at rúm er ikki fyri teimum í føroyska samfelagnum.
Ynskið um eisini at verja onnur enn samkynd, m.a. brekað í grein 266b er sympatiskt, og kann takast upp við donsku stjórnina. Men um tað verður knýtt uppí hetta málið nú og sett sum krav fyri at verja tey samkyndu, sum øll okkara grannalond longu verja, so sær Fólkatingið helst ynskið sum eina obstruktión og provokatión, og tað gagnar ikki teimum brekaðu. Umrøtt verður í Danmark at taka »aldur« við í grein 266b, tí man stúrir fyri, at nú tað gerast alt fleiri eldri fólk og m.a. við tosi um »eldrabyrðu«, fer aldursdiskriminatión kanska at gerast ein vaksandi trupulleiki. Tá kunnu tey brekaðu helst fáast við í góðari tíð eftir føroyskum ynski -- um vit ikki velja at standa uttanfyri, tá talan er um tey samkyndu.
Sverre, sum hevur boðað frá, at hann ikki stillar upp til næsta val, hevur ein gyltan møguleika at skriva seg inn í Føroya søgu áðrenn hann gevst í politikki. Tað kann hann gera við at gera sítt til, at Løgtingið samtykkir broytingina av grein 266b. Brúkar Sverre hinvegin ikki henda stóra møguleika, sum lyklastøðan er, so verður eftirmælið hjá javnaðarmanninum ikki gott, tað eri eg vísur í!
Vanløse 5. desember 2006. Flóvin Eidesgaard
tirsdag den 14. november 2006
Visjón fyri »Gransking, menning og nýskapan« í 2015 -- 2 av 2
(Kronikkur á Vinnusíðunum í Sosialinum 14. november 2006.)
Les fyrra part fyrst.
Á visjónstorgi á Norðurbryggjuni í Keypmannahavn 30. oktober 2006 var framløga av visjón 2015. Her er eitt íkast til kjakið um granskingarvisjónina og -strategiina. Seinni partur av kronik í tveimum pørtum.
Í fyrra parti, sum var í Sosialinum seinasta týskvøld, viðgjørdi eg grundhugsjónina í verandi uppleggi til granskingarstrategi. Eg ávaraði ímóti at skipa alla almenna og privata gransking í ein bygnað, har stýringsamboðið verður almennur stuðul til privata vinnugransking, tí tað vil verða ein ov stirvin skipan til avbjóðingarnar í framtíðini, og fer at avlaga vinnuna heldur enn hava við sær eina marknaðarliga tillaging. Pástandurin um, at vinnan ikki hevur ráð at granska, varð afturvístur, og eftirlýst varð í staðin kanning av, hvørjar forðingar so eru fyri vinnugransking í Føroyum.
Úrtøka av gransking
Gransking økir okkara vitan. Granskingin gevur úrtøku við at vitanin verður gagnnýtt. Týdningurin av hesum seinna verður ofta undirmettur. Ein national granskingarstrategi eigur sjálvsagt at taka bæði hesi viðurskifti við.
Í upplegginum til granskingarstrategi stendur, at »javnvág eigur at vera millum tað, sum verður latið, í mun til hvat fæst burturúr«. Hetta ljóðar skilagott, og á visjónstorginum spurdi eg, hvussu henda úrtøka skal mátast. Svarið var so ógreitt, at hvørki eg ella nakar eg tosaði við aftaná skilti tað. Eg rokni við tað er mátið fyri úrtøku, sum er so ógreitt.
Tað er við til at gera úrtøkuna ógreiða, og tí trupult at tryggja nevndu javnvág, um fígging og úrtøka ikki hanga saman. Tí eigur at haldast fast við, at tann sum fíggjar granskingina eigur úrslitini, og so er tað ábyrgd hjá vinnuni at tryggja, at úrtøkan av vinnugransking er nóg stór, og ábyrgd hjá tí almenna at tryggja, at úrtøkan av almennari gransking er nóg stór.
Skilmarkanin millum grundgransking og beinleiðis gagnnýtta gransking er eitt sindur flótandi. Men úrtøka av gransking, sum skal gagnnýtast beinleiðis er lættari at máta, enn úrtøkan av grundgransking, tí úrtøkan av grundgransking er sera spjadd. Úrtøkan av vinnugransking er somuleiðis lættari at máta enn úrtøkan av almennari gransking, tí hon kann mátast beinleiðis á einum marknaði.
Sum víst á í fyrra parti, so er úrtøkan av vinnugransking við almennum stuðli helst negativt, sum støðan er nú. Hetta kann skyldast sonevndu nýskapanargjónna, sum lýsir truplu gongdina frá 1. grundgransking til 2. gagnnýtta gransking, 3. menning, 4. tøkni í framleiðslu, 5. íløgur og 6. framleiðslu og sølu. Ein góð avmyndan av hesi gjógv er gjørd av íslendska granskingarráðnum, og er lýst í álitinum hjá útbúgvingarpolitikknevndini hjá Landsstýrinum í 1999 (bind 1, s. 74), og í kronikk hjá Kjartani Hoydal í Dimmalætting 30. mars 2006. Um man við politiskum tiltøkum kann gera hesa gjógv lættari at loypa um, vil úrtøkan av vinnugransking økjast, og vinnugransking vil tá økjast uttan at neyðugt er við almennum stuðli.
Tað almenna fær úrtøku antin við at at brúka vitanina frá gransking beinleiðis í almenna sektorinum ella við at spjaða hana út í samfelagið, so øll kunnu brúka hana og taka skilabetri avgerðir. Tað er hetta seinna sum ger, at úrtøkan av almennari gransking er verri at máta: gagnnýtslan er spjadd um alt samfelagið, og er at samanbera við infrastruktur, ið øll njóta gott av í einum samfelagi. Men hetta er ikki so óveruligt, sum tað ljóðar teoretiskt.
Ikki einans vinnulívið skapar búskaparvøkstur, tað ger almenni sektorurin eisini. Ferð eftir ferð er staðfest í altjóða samanberingum, at lond við vælvirkandi almennum sektori og minimalt av korrupsjón standa seg væl. Almenni sektorurin gagnar búskaparligari framgongd beinleiðis við at veita infrastruktur og góðar tænastur, sum høvdu verið truplari hjá vinnulívi og fólki at fingið fatur á á einum marknaði. Men eisini við lógum, sum tryggja stabilitet í samfelagnum og grundleggjandi rættindi og trygd hjá borgarum og vinnuvirkjum, kann almenni sektorurin við at ávirka atferð hjá fólki og vinnu, virka til frama fyri størri vøkstri. Ein effektivur almennur sektorur brúkar harumframt minni av tilfeinginum í samfelagnum til at náa síni úrslit, og fyrsta avleiðingin av øktari vitan vil ofta vera effektivisering.
Úrtøka gjøgnum vitanarspjaðing
Ein effektiv vitanarspjaðing í samfelagnum vil eisini økja samlaðu úrtøkuna av gransking. Klassiski mátin er kombinatiónin av gransking og útbúgving á universitetum, men nógv kann gerast aftat.
Mesta vitanarspjaðing í einum samfelag hendir tá fólk skifta starv ella fara frá útbúgving í starv. Tí eigur arbeiðsmarknaðurin at verða gjørdur so dynamiskur sum gjørligt. Ein dynamiskur arbeiðsmarknaður vil viðvirka til at spjaða vitan millum vinnur og millum fyritøkur og millum almenna og privata sektorin – til frama fyri allar partar.
Hetta er tíverri als ikki nevnt í 2015-grundarsteininum um arbeiðsmarknað, hóast hetta er eitt øki, har nógv kann gerast frá politiskari síðu. Ofta stendur dynamikkur í andsøgn við tryggleika, og her koma vit inn á løntakararættindi, so ein tilgongd at gera arbeiðsmarknaðin meira dynamiskan kann helst einans fremjast við trýpartasamráðingum, og vil helst eisini enda við at tað almenna átekur sær nakrar eyka skyldur. (Hetta er kjakið um flexicurity, sum er aktuelt Europa, og har Poul Nyrup Rasmussen er talsmaður fyri at brúka danska modellið til alt ES.)
Tað eru serliga fólk við høgum útbúgvingum, sum skulu eggjast til at skifta starv ofta. Men hjá teimum eru krøvini til tryggleika helst ikki í so stórari andsøgn við dynamikk, sum hjá fólki við lægri ella ongari útbúgving.
Í Føroyum eru nógvar smáar fyritøkur og fyritøkur, sum als ikki hava fólk við høgum útbúgvingum í starvi, og er tí lítið og einki samskifti millum hesar mongu fyritøkur og nógva vitan, sum tær kundu havt gagn av. Tað er í smáu fyritøkunum størst tal av arbeiðsplássum verður skapt. Tí er tað ein serligur trupulleiki, at smáu fyritøkurnar snøgt sagt ikki kenna til kvalifikatiónirnar hjá fólki við hægri útbúgvingum. Her er ein serliga breið gjógv, man kann siga at marknaðurin virkar ikki, tí vitanin er ov lítil, og her kann helst vera gangligt við einum almennum stuðli í avmarkað tíðarskeið, tá slíkar fyritøkur seta t.d. akademikarar í starv. Slíkar skipanir hava verið royndar við sera góðum úrslitum í ymsum londum.
Hvussu nógv skal granskast?
Sambært granskingarstrategiini, sum arbeiðsbólkurin legði fram, so skal granskast fyri 3% av BTÚ í Føroyum, og tað almenna skal fíggja upp til 2% av hesum, og vinnan í minsta lagi 1%. Eg spurdi á visjónstorginum, hvaðani 3% koma frá. Her avdúkaði svarið, »tað er ein tummilfingurregul, og tilmæli frá OECD« at man hevði ikki hugsað seg so øgiliga væl um.
Hóast OECD grundar sítt tilmæli á onkrar kanningar, so er talið 3% ikki svarið uppá, hvussu mest fæst burturúr gransking. Og bara at fylgja tilmælinum kann gera, at man gloymir at kanna, um gransking gevur fulla úrtøku.
Nógv skilabetri hevði verið, um man frá almennari síðu tekur av forðingar fyri at vinnan fær úrtøku úr síni gransking, og so letur vinnuna finna út av, hvussu nógv hon skal granska.
Nógv týdningarmiklari enn, hvussu nógv tað almenna granskar, er at tryggja, at úrtøkan er mest møgulig av almennu granskingini. Játtanir til gransking skulu altíð kappast við onnur ynski til almennar pengar, og tess størri úrtøkan er av almennari gransking, sterkari vilja ynskini um játtanir til gransking standa í hesi kapping.
Ein avgerandi spurningur er, hvussu frí granskingin skal vera. Fríari granskingin er til val av økjum, tess størri kann produktiviteturin hugsast at vera, tí tá er tað hugurin ið drívir verkið. Men so verður uppskotið hjá visjónsbólkinum um eftirmetingar- og dygdarmetingarskipan enn týdningarmiklari.
Ímóti fríari gransking er ynskið um gagnnýtslu. Nyttan av almennari gransking kann økjast, um hon fylgir einum eftirspurningi, ið inniheldur vitan frá brúkarum av komandi granskingarúrslitum. Hetta kann skipast við at skapa ein kvasi-marknað, ið skapar kapping um ein part av almennu granskingarpengunum. Men fyri at fáa vitan um eftirspurning skal játtan av hesum granskingarpengum decentraliserast, og tað er neyvan politiskt væl dámt. Hetta verður eisini ein skipan ið er trupul at umsita, men er kortini nakað, ið eigur at verða umhugsað nærri, og møguliga eisini roynt við lítlum parti av granskingarjáttanunum í byrjanini.
Almennir stovnar, ið eru so stórir, at gransking kann geva teimum úrtøku, kunnu fáa eina játtan sum einans kann brúkast til gransking. Treytir eiga sjálvsagt at fylgja við sum tryggja, at pengarnir ikki verða brúktir at fylla onnur hol við, t.d. at pengarnir skulu brúkast uttanfyri stovnin.
Ein slík skipan vil viðvirka eina leypandi tillaging av almennum granskingarøkjum, so tey fylgja tí tørvi sum er í samfelagnum, m.a. ikki minst hjá almennu fyrisitingini.
Innihald í eini granskingarstrategi
Búskaparráðið spyr í síni temafrágreiðing fyri 2005, hví so lítið verður granska í privata vinnulívinum. Teir meta at tað er eitt tekin um at Føroyar eru aftanfyri í tøkniligu menningini. Men um búskaparráðið hevur rætt, so vil ein avleiðing av øktari almennari gransking væntandi verða, at eisini vinnugranskingin fer at økjast við tíðini.
Hesa avleiðing hevur visjónsbólkurin helst eisini hugsað, tá man hevur valt at samansjóðað almenna og privata gransking í ein bygnað, men samansjóðingin er ikki neyðug fyri at fáa hesa effekt.
Markið millum grundgransking og vinnugransking er sum nevnt flótandi. Meira grundgransking vil skapa øktan vitanarførleika og meira almenn gransking vil hækka generella vitanarstøðið i samfelagnum. Bæði hesi vilja mest sannlíkt økja privatu vinnugranskingina, tí við øktum førleika og vitanarstøði gerast fleiri vinnugranskingarmøguleikar, og hesir vilja eisini gerast meira sjónligir enn í dag.
Økingin í almennu og grundgranskingini kann skjótt og bíliga gerast við stórari útbygging av Fróðskaparsetrinum, nógv størri játtan til Granskingarráðið og eini fleirfalding av talinum av ph.d.-játtanum. Serliga ein øking av ph.d.-játtanum eigur at prioriterast, gjøgnum Fróðskaparsetrið ella Granskingarráðið, tí so fáa vit samstundis stórt tal av ungum granskarum, ið kunnu vera mobilir, og fleiri kunnu halda fram í vinnulívinum.
Í staðin fyri at samansjóða almennu og privatu granskingina í ein fastan bygnað, so kann man fáa skjóta vitanarspjaðing við at stimbra samstarv millum almennar granskingarstovnar og vinnufyritøkur sum vilja granska. Mangir hættir eru at gera hetta, men man má alla tryggja, at bland ikki kemur í áhugamálini hjá pørtunum, so tað fer at virka sum ein vinnustuðulsskipan.
Eitt sum kann økja samstarv millum almenna og privata gransking er um man fær gjørt granskaraarbeiðsmarknaðin meira fleksiblan, soleiðis at granskarar í einum sektori ofta hava royndir við og tí vitan um gransking í øðrum sektorum. Hetta kann sjálvsagt koma eitt sindur í karambolasju við verandi løntakararættindi hjá granskarum, men tað eigur at bera til við lagaligheit.
Tað sum er lýst omanfyri eru tiltøk, ið ein national granskingarstrategi eigur at umfata, og er ikki nakað kollveltandi nýtt. Tað er tað sum flest øll lond gera, og nakað sum eisini virkar har. Um tað virkar í Føroyum eisini hava vit ikki prógv fyri, men tað hevur ongantíð verið roynt.
Og tað er helst har hundurin liggur grivin! Man hevur ongantíð trúð uppá gransking og at hon kann geva úrtøku. Nú skundar man sær at rætta uppá henda skeivleika, men ger sær ikki neyðugan ómak at kanna, hvussu úrtøkan er mest møgulig.
Tað er gott at royna at finna styttri leiðir til úrtøku, men man má ikki loypa um at fáa avgerandi fortreytir upp á pláss. Tað er ikki nakað serføroyskt, at man roynir finna slíkar leiðir, og at man ofta gloymir neyðuga forarbeiðið. Danska globaliseringsstrategiin og háteknologiski fondurin eru dømi um, at politiski og fyrisitingarligi myndugleikin ikki høvdu hugsað seg nóg væl um í fyrsta útspæli, men viðgerðin fekk útspælið hjá stjórnini aftur á beint.
Nøkur granskingarøki
Ein støðug útbygging av almannaøkinum fer fram, men eingin gransking av týdningi fer fram á hesum øki. Við lítlari orku í fyrisitingini verður úrslitið sjáldan annað enn at seta í verk dýrar danskar skipanir við minimalari tillaging. Og eingin granskar í avleiðingum av almannaskipanum heldur. Pláss skuldi verið fyri eini deild við sosialgransking á Fróðskaparsetrinum.
Fyribils Pisa-kanningin vísti, at føroyski fólkaskúlin ikki gevur nóg góð úrslit. Men í Føroyum er eingin pedagogisk gransking yvirhøvur, og hevur ikki verið í mong ár heldur. Har er nógv at taka tríva í. Smáir bygdaskúlar, fleiri floksstig í somu undirvísing, sosialur arvur, havnarskúlar samanbornir við provinsskúlar, lærarar útbúnir í Føroyum ella uttanlands. Henda gransking kundi givið skúlafyrisitingini nógva vitan, og eina læraraútbúgving, sum er betur egnað til føroyska fólkaskúlan. Granskingarskylda skal áleggjast øllum fastsettum lærarum á Læraraskúlanum sum ein byrjan.
Vitanin um búskaparfrøði er alt ov lítil í Føroyum. Tað hava almennar viðmerkingar til frágreiðingarnar hjá Búskaparráðnum og óteljandi álit hjá Vinnumálaráðnum víst. Antin eigur ein deild við búskaparfrøðiligari gransking at vera stovnsett á Fróðskaparsetrinum, ella eigur gransking at takast við í útbyggingina av Hagstovuni, um tað er við eini samanlegging við Landsbankan ella ei.
Løgfrøðilig gransking er eingin av í Føroyum. Tilmælið um økta løgfrøðiliga gransking eigur at verða fylgt sum skjótast.
Umframt tey nevndu yvirordnaðu almennu granskingarøki, sum tað er átrokandi at uppprioritera sum heild, so kunnu her nevnast nakrir spurningar, sum kunnu setast almennu granskingini:
Hvørja ávirkan hevur globaliseringin á ymisk landafrøðilig, demografisk og samfelagslig øki av Føroyum, og hví eru hesir munir? Hvørja ávirkan hevur blokkstuðulin á vinnumenningina? Verða samkynd forfylgd í Føroyum? Virkar føroyski arbeiðsmarknaðurin øðrvísi enn aðrir arbeiðsmarknaðir, og hvussu nógv er hann samansjóðaður við teir í grannalondunum? Í hvønn mun verða mongu nýggju samkomurnar brúktar av leiðarum at byggja sær vald í samfelagnum og vinnulívinum? Var búskaparkreppan í 80unum ein avleiðing av føroysku mentanini? Eru somu fortreytir fyri býti millum alment og privat í Føroyum sum í øðrum londum?
Tey dømi her verða nevnd, eru ikki ein fullfíggjaður listi, og heldur ikki ein prioritering, men einans ein roynd at vísa á at nóg mikið er at velja ímillum. Gransking í øllum nevndu evnunum hava almennan áhuga, og eigur tí at verða alment fíggjað, men um úrslitini verða brúkt, kann tað fáa beinleiðis gagnliga ávirkan á menningina av vinnulívinum.
Vanløse 13. november 2006, Flóvin Eidesgaard
--------
Viðmerking aftaná: Eg noyddist gera eitt sindur skjótt av við seinna parti, og stundir vóru ikki at skrivað tað eg hevði ætlað nóg koncentrerað, so pláss var at fáa alt við. Eg noyddist tí í staðin at velja frá, og gjørdist tað parturin um millumtjóða samstarv, ið pláss ikki varð fyri. Vónandi verður høvi at taka evnið upp serskilt eina aðra ferð, saman við viðgerð av, hvussu útisetar eisini kunnu brúkast til gagns fyri Føroyar.
Les fyrra part fyrst.
Á visjónstorgi á Norðurbryggjuni í Keypmannahavn 30. oktober 2006 var framløga av visjón 2015. Her er eitt íkast til kjakið um granskingarvisjónina og -strategiina. Seinni partur av kronik í tveimum pørtum.
Í fyrra parti, sum var í Sosialinum seinasta týskvøld, viðgjørdi eg grundhugsjónina í verandi uppleggi til granskingarstrategi. Eg ávaraði ímóti at skipa alla almenna og privata gransking í ein bygnað, har stýringsamboðið verður almennur stuðul til privata vinnugransking, tí tað vil verða ein ov stirvin skipan til avbjóðingarnar í framtíðini, og fer at avlaga vinnuna heldur enn hava við sær eina marknaðarliga tillaging. Pástandurin um, at vinnan ikki hevur ráð at granska, varð afturvístur, og eftirlýst varð í staðin kanning av, hvørjar forðingar so eru fyri vinnugransking í Føroyum.
Úrtøka av gransking
Gransking økir okkara vitan. Granskingin gevur úrtøku við at vitanin verður gagnnýtt. Týdningurin av hesum seinna verður ofta undirmettur. Ein national granskingarstrategi eigur sjálvsagt at taka bæði hesi viðurskifti við.
Í upplegginum til granskingarstrategi stendur, at »javnvág eigur at vera millum tað, sum verður latið, í mun til hvat fæst burturúr«. Hetta ljóðar skilagott, og á visjónstorginum spurdi eg, hvussu henda úrtøka skal mátast. Svarið var so ógreitt, at hvørki eg ella nakar eg tosaði við aftaná skilti tað. Eg rokni við tað er mátið fyri úrtøku, sum er so ógreitt.
Tað er við til at gera úrtøkuna ógreiða, og tí trupult at tryggja nevndu javnvág, um fígging og úrtøka ikki hanga saman. Tí eigur at haldast fast við, at tann sum fíggjar granskingina eigur úrslitini, og so er tað ábyrgd hjá vinnuni at tryggja, at úrtøkan av vinnugransking er nóg stór, og ábyrgd hjá tí almenna at tryggja, at úrtøkan av almennari gransking er nóg stór.
Skilmarkanin millum grundgransking og beinleiðis gagnnýtta gransking er eitt sindur flótandi. Men úrtøka av gransking, sum skal gagnnýtast beinleiðis er lættari at máta, enn úrtøkan av grundgransking, tí úrtøkan av grundgransking er sera spjadd. Úrtøkan av vinnugransking er somuleiðis lættari at máta enn úrtøkan av almennari gransking, tí hon kann mátast beinleiðis á einum marknaði.
Sum víst á í fyrra parti, so er úrtøkan av vinnugransking við almennum stuðli helst negativt, sum støðan er nú. Hetta kann skyldast sonevndu nýskapanargjónna, sum lýsir truplu gongdina frá 1. grundgransking til 2. gagnnýtta gransking, 3. menning, 4. tøkni í framleiðslu, 5. íløgur og 6. framleiðslu og sølu. Ein góð avmyndan av hesi gjógv er gjørd av íslendska granskingarráðnum, og er lýst í álitinum hjá útbúgvingarpolitikknevndini hjá Landsstýrinum í 1999 (bind 1, s. 74), og í kronikk hjá Kjartani Hoydal í Dimmalætting 30. mars 2006. Um man við politiskum tiltøkum kann gera hesa gjógv lættari at loypa um, vil úrtøkan av vinnugransking økjast, og vinnugransking vil tá økjast uttan at neyðugt er við almennum stuðli.
Tað almenna fær úrtøku antin við at at brúka vitanina frá gransking beinleiðis í almenna sektorinum ella við at spjaða hana út í samfelagið, so øll kunnu brúka hana og taka skilabetri avgerðir. Tað er hetta seinna sum ger, at úrtøkan av almennari gransking er verri at máta: gagnnýtslan er spjadd um alt samfelagið, og er at samanbera við infrastruktur, ið øll njóta gott av í einum samfelagi. Men hetta er ikki so óveruligt, sum tað ljóðar teoretiskt.
Ikki einans vinnulívið skapar búskaparvøkstur, tað ger almenni sektorurin eisini. Ferð eftir ferð er staðfest í altjóða samanberingum, at lond við vælvirkandi almennum sektori og minimalt av korrupsjón standa seg væl. Almenni sektorurin gagnar búskaparligari framgongd beinleiðis við at veita infrastruktur og góðar tænastur, sum høvdu verið truplari hjá vinnulívi og fólki at fingið fatur á á einum marknaði. Men eisini við lógum, sum tryggja stabilitet í samfelagnum og grundleggjandi rættindi og trygd hjá borgarum og vinnuvirkjum, kann almenni sektorurin við at ávirka atferð hjá fólki og vinnu, virka til frama fyri størri vøkstri. Ein effektivur almennur sektorur brúkar harumframt minni av tilfeinginum í samfelagnum til at náa síni úrslit, og fyrsta avleiðingin av øktari vitan vil ofta vera effektivisering.
Úrtøka gjøgnum vitanarspjaðing
Ein effektiv vitanarspjaðing í samfelagnum vil eisini økja samlaðu úrtøkuna av gransking. Klassiski mátin er kombinatiónin av gransking og útbúgving á universitetum, men nógv kann gerast aftat.
Mesta vitanarspjaðing í einum samfelag hendir tá fólk skifta starv ella fara frá útbúgving í starv. Tí eigur arbeiðsmarknaðurin at verða gjørdur so dynamiskur sum gjørligt. Ein dynamiskur arbeiðsmarknaður vil viðvirka til at spjaða vitan millum vinnur og millum fyritøkur og millum almenna og privata sektorin – til frama fyri allar partar.
Hetta er tíverri als ikki nevnt í 2015-grundarsteininum um arbeiðsmarknað, hóast hetta er eitt øki, har nógv kann gerast frá politiskari síðu. Ofta stendur dynamikkur í andsøgn við tryggleika, og her koma vit inn á løntakararættindi, so ein tilgongd at gera arbeiðsmarknaðin meira dynamiskan kann helst einans fremjast við trýpartasamráðingum, og vil helst eisini enda við at tað almenna átekur sær nakrar eyka skyldur. (Hetta er kjakið um flexicurity, sum er aktuelt Europa, og har Poul Nyrup Rasmussen er talsmaður fyri at brúka danska modellið til alt ES.)
Tað eru serliga fólk við høgum útbúgvingum, sum skulu eggjast til at skifta starv ofta. Men hjá teimum eru krøvini til tryggleika helst ikki í so stórari andsøgn við dynamikk, sum hjá fólki við lægri ella ongari útbúgving.
Í Føroyum eru nógvar smáar fyritøkur og fyritøkur, sum als ikki hava fólk við høgum útbúgvingum í starvi, og er tí lítið og einki samskifti millum hesar mongu fyritøkur og nógva vitan, sum tær kundu havt gagn av. Tað er í smáu fyritøkunum størst tal av arbeiðsplássum verður skapt. Tí er tað ein serligur trupulleiki, at smáu fyritøkurnar snøgt sagt ikki kenna til kvalifikatiónirnar hjá fólki við hægri útbúgvingum. Her er ein serliga breið gjógv, man kann siga at marknaðurin virkar ikki, tí vitanin er ov lítil, og her kann helst vera gangligt við einum almennum stuðli í avmarkað tíðarskeið, tá slíkar fyritøkur seta t.d. akademikarar í starv. Slíkar skipanir hava verið royndar við sera góðum úrslitum í ymsum londum.
Hvussu nógv skal granskast?
Sambært granskingarstrategiini, sum arbeiðsbólkurin legði fram, so skal granskast fyri 3% av BTÚ í Føroyum, og tað almenna skal fíggja upp til 2% av hesum, og vinnan í minsta lagi 1%. Eg spurdi á visjónstorginum, hvaðani 3% koma frá. Her avdúkaði svarið, »tað er ein tummilfingurregul, og tilmæli frá OECD« at man hevði ikki hugsað seg so øgiliga væl um.
Hóast OECD grundar sítt tilmæli á onkrar kanningar, so er talið 3% ikki svarið uppá, hvussu mest fæst burturúr gransking. Og bara at fylgja tilmælinum kann gera, at man gloymir at kanna, um gransking gevur fulla úrtøku.
Nógv skilabetri hevði verið, um man frá almennari síðu tekur av forðingar fyri at vinnan fær úrtøku úr síni gransking, og so letur vinnuna finna út av, hvussu nógv hon skal granska.
Nógv týdningarmiklari enn, hvussu nógv tað almenna granskar, er at tryggja, at úrtøkan er mest møgulig av almennu granskingini. Játtanir til gransking skulu altíð kappast við onnur ynski til almennar pengar, og tess størri úrtøkan er av almennari gransking, sterkari vilja ynskini um játtanir til gransking standa í hesi kapping.
Ein avgerandi spurningur er, hvussu frí granskingin skal vera. Fríari granskingin er til val av økjum, tess størri kann produktiviteturin hugsast at vera, tí tá er tað hugurin ið drívir verkið. Men so verður uppskotið hjá visjónsbólkinum um eftirmetingar- og dygdarmetingarskipan enn týdningarmiklari.
Ímóti fríari gransking er ynskið um gagnnýtslu. Nyttan av almennari gransking kann økjast, um hon fylgir einum eftirspurningi, ið inniheldur vitan frá brúkarum av komandi granskingarúrslitum. Hetta kann skipast við at skapa ein kvasi-marknað, ið skapar kapping um ein part av almennu granskingarpengunum. Men fyri at fáa vitan um eftirspurning skal játtan av hesum granskingarpengum decentraliserast, og tað er neyvan politiskt væl dámt. Hetta verður eisini ein skipan ið er trupul at umsita, men er kortini nakað, ið eigur at verða umhugsað nærri, og møguliga eisini roynt við lítlum parti av granskingarjáttanunum í byrjanini.
Almennir stovnar, ið eru so stórir, at gransking kann geva teimum úrtøku, kunnu fáa eina játtan sum einans kann brúkast til gransking. Treytir eiga sjálvsagt at fylgja við sum tryggja, at pengarnir ikki verða brúktir at fylla onnur hol við, t.d. at pengarnir skulu brúkast uttanfyri stovnin.
Ein slík skipan vil viðvirka eina leypandi tillaging av almennum granskingarøkjum, so tey fylgja tí tørvi sum er í samfelagnum, m.a. ikki minst hjá almennu fyrisitingini.
Innihald í eini granskingarstrategi
Búskaparráðið spyr í síni temafrágreiðing fyri 2005, hví so lítið verður granska í privata vinnulívinum. Teir meta at tað er eitt tekin um at Føroyar eru aftanfyri í tøkniligu menningini. Men um búskaparráðið hevur rætt, so vil ein avleiðing av øktari almennari gransking væntandi verða, at eisini vinnugranskingin fer at økjast við tíðini.
Hesa avleiðing hevur visjónsbólkurin helst eisini hugsað, tá man hevur valt at samansjóðað almenna og privata gransking í ein bygnað, men samansjóðingin er ikki neyðug fyri at fáa hesa effekt.
Markið millum grundgransking og vinnugransking er sum nevnt flótandi. Meira grundgransking vil skapa øktan vitanarførleika og meira almenn gransking vil hækka generella vitanarstøðið i samfelagnum. Bæði hesi vilja mest sannlíkt økja privatu vinnugranskingina, tí við øktum førleika og vitanarstøði gerast fleiri vinnugranskingarmøguleikar, og hesir vilja eisini gerast meira sjónligir enn í dag.
Økingin í almennu og grundgranskingini kann skjótt og bíliga gerast við stórari útbygging av Fróðskaparsetrinum, nógv størri játtan til Granskingarráðið og eini fleirfalding av talinum av ph.d.-játtanum. Serliga ein øking av ph.d.-játtanum eigur at prioriterast, gjøgnum Fróðskaparsetrið ella Granskingarráðið, tí so fáa vit samstundis stórt tal av ungum granskarum, ið kunnu vera mobilir, og fleiri kunnu halda fram í vinnulívinum.
Í staðin fyri at samansjóða almennu og privatu granskingina í ein fastan bygnað, so kann man fáa skjóta vitanarspjaðing við at stimbra samstarv millum almennar granskingarstovnar og vinnufyritøkur sum vilja granska. Mangir hættir eru at gera hetta, men man má alla tryggja, at bland ikki kemur í áhugamálini hjá pørtunum, so tað fer at virka sum ein vinnustuðulsskipan.
Eitt sum kann økja samstarv millum almenna og privata gransking er um man fær gjørt granskaraarbeiðsmarknaðin meira fleksiblan, soleiðis at granskarar í einum sektori ofta hava royndir við og tí vitan um gransking í øðrum sektorum. Hetta kann sjálvsagt koma eitt sindur í karambolasju við verandi løntakararættindi hjá granskarum, men tað eigur at bera til við lagaligheit.
Tað sum er lýst omanfyri eru tiltøk, ið ein national granskingarstrategi eigur at umfata, og er ikki nakað kollveltandi nýtt. Tað er tað sum flest øll lond gera, og nakað sum eisini virkar har. Um tað virkar í Føroyum eisini hava vit ikki prógv fyri, men tað hevur ongantíð verið roynt.
Og tað er helst har hundurin liggur grivin! Man hevur ongantíð trúð uppá gransking og at hon kann geva úrtøku. Nú skundar man sær at rætta uppá henda skeivleika, men ger sær ikki neyðugan ómak at kanna, hvussu úrtøkan er mest møgulig.
Tað er gott at royna at finna styttri leiðir til úrtøku, men man má ikki loypa um at fáa avgerandi fortreytir upp á pláss. Tað er ikki nakað serføroyskt, at man roynir finna slíkar leiðir, og at man ofta gloymir neyðuga forarbeiðið. Danska globaliseringsstrategiin og háteknologiski fondurin eru dømi um, at politiski og fyrisitingarligi myndugleikin ikki høvdu hugsað seg nóg væl um í fyrsta útspæli, men viðgerðin fekk útspælið hjá stjórnini aftur á beint.
Nøkur granskingarøki
Ein støðug útbygging av almannaøkinum fer fram, men eingin gransking av týdningi fer fram á hesum øki. Við lítlari orku í fyrisitingini verður úrslitið sjáldan annað enn at seta í verk dýrar danskar skipanir við minimalari tillaging. Og eingin granskar í avleiðingum av almannaskipanum heldur. Pláss skuldi verið fyri eini deild við sosialgransking á Fróðskaparsetrinum.
Fyribils Pisa-kanningin vísti, at føroyski fólkaskúlin ikki gevur nóg góð úrslit. Men í Føroyum er eingin pedagogisk gransking yvirhøvur, og hevur ikki verið í mong ár heldur. Har er nógv at taka tríva í. Smáir bygdaskúlar, fleiri floksstig í somu undirvísing, sosialur arvur, havnarskúlar samanbornir við provinsskúlar, lærarar útbúnir í Føroyum ella uttanlands. Henda gransking kundi givið skúlafyrisitingini nógva vitan, og eina læraraútbúgving, sum er betur egnað til føroyska fólkaskúlan. Granskingarskylda skal áleggjast øllum fastsettum lærarum á Læraraskúlanum sum ein byrjan.
Vitanin um búskaparfrøði er alt ov lítil í Føroyum. Tað hava almennar viðmerkingar til frágreiðingarnar hjá Búskaparráðnum og óteljandi álit hjá Vinnumálaráðnum víst. Antin eigur ein deild við búskaparfrøðiligari gransking at vera stovnsett á Fróðskaparsetrinum, ella eigur gransking at takast við í útbyggingina av Hagstovuni, um tað er við eini samanlegging við Landsbankan ella ei.
Løgfrøðilig gransking er eingin av í Føroyum. Tilmælið um økta løgfrøðiliga gransking eigur at verða fylgt sum skjótast.
Umframt tey nevndu yvirordnaðu almennu granskingarøki, sum tað er átrokandi at uppprioritera sum heild, so kunnu her nevnast nakrir spurningar, sum kunnu setast almennu granskingini:
Hvørja ávirkan hevur globaliseringin á ymisk landafrøðilig, demografisk og samfelagslig øki av Føroyum, og hví eru hesir munir? Hvørja ávirkan hevur blokkstuðulin á vinnumenningina? Verða samkynd forfylgd í Føroyum? Virkar føroyski arbeiðsmarknaðurin øðrvísi enn aðrir arbeiðsmarknaðir, og hvussu nógv er hann samansjóðaður við teir í grannalondunum? Í hvønn mun verða mongu nýggju samkomurnar brúktar av leiðarum at byggja sær vald í samfelagnum og vinnulívinum? Var búskaparkreppan í 80unum ein avleiðing av føroysku mentanini? Eru somu fortreytir fyri býti millum alment og privat í Føroyum sum í øðrum londum?
Tey dømi her verða nevnd, eru ikki ein fullfíggjaður listi, og heldur ikki ein prioritering, men einans ein roynd at vísa á at nóg mikið er at velja ímillum. Gransking í øllum nevndu evnunum hava almennan áhuga, og eigur tí at verða alment fíggjað, men um úrslitini verða brúkt, kann tað fáa beinleiðis gagnliga ávirkan á menningina av vinnulívinum.
Vanløse 13. november 2006, Flóvin Eidesgaard
--------
Viðmerking aftaná: Eg noyddist gera eitt sindur skjótt av við seinna parti, og stundir vóru ikki at skrivað tað eg hevði ætlað nóg koncentrerað, so pláss var at fáa alt við. Eg noyddist tí í staðin at velja frá, og gjørdist tað parturin um millumtjóða samstarv, ið pláss ikki varð fyri. Vónandi verður høvi at taka evnið upp serskilt eina aðra ferð, saman við viðgerð av, hvussu útisetar eisini kunnu brúkast til gagns fyri Føroyar.
mandag den 13. november 2006
Visjón fyri »Gransking, menning og nýskapan« í 2015 -- 1 av 2
(Kronikkur á Vinnusíðunum í Sosialinum, 7. november 2006)
Á visjónstorgi á Norðurbryggjuni í Keypmannahavn 30. oktober 2006 var framløga av visjón 2015. Her er eitt íkast til kjakið um granskingarvisjónina og -strategiina. Fyrri partur av kronik í tveimum pørtum.
Eg skal í tveimum kronikkum gera viðmerkingar til granskingarstrategiina hjá Landsstýrinum í visjón 2015. Í fyrra parti verður verandi upplegg hjá arbeiðsbólkinum viðgjørt saman við tí búskaparligu hugsan, sum liggur aftanfyri. Nógv verður gjørt burtur úr at analysera, hvørjar avleiðingar kunnu væntast av tí strategi, sum er løgd fram, tí at døma eftir fyrstu svarunum uppá nakrar av atfinningunum niðanfyri er tað neyðugt. Í seinna parti verður úrtøka av gransking viðgjørd, og hvussu hon kann økjast. Á hesum grundarlag verður ein skitsa fyri eina granskingarstrategi gjørd, og herundir verða nøkur óvæntað granskingarøki nevnd, ið kunnu geva góða úrtøku til føroyska samfelagið.
Uppleggið til granskingarstrategi inniheldur fleiri góð hugskot, og viðgerðin í arbeiðsbólkinum higartil er sjálvsagt heldur ikki burturspilt, men yvirordnaða hugsanin, tankagóðsið, er eftir mínum tykki á heilt skeivari leið og er ávirkað av grundleggjandi misskiljingum av vinnupolitikki og búskaparfrøði, og manglar eina analysu av, hvørjir trupulleikar gera, at so lítið verður granskað í dag. Tá fundamentið er soleiðis, er stórur vandi fyri, at man ger álvarslig mistøk.
Um gransking í visjónsætlanini
Visjónin, at »Føroyar eru millum heimsins fremstu lond innan gransking, menning og nýskapan« er góð, tí hon gevur nakað at miða ímóti, og ikki er ósannlíkt, at Føroyar á nøkrum granskingarøkjum kunnu verða fremst. Men beint eftir hetta stendur skrivað, at »Hesi viðurskifti skulu samskipast soleiðis, at tað almenna og vinna ganga hond í hond innan samskipan og raðfesting«. Her er tað, vandin lúrir.
Granskingarstrategiin er sambært upplegginum í trimum høvuðsøkjum, Bygnaður, Raðfest øki og Fígging og úrtøka. Fígging og úrtøka kemur við í seinna part, tey bæði fyrru punktini verða viðgjørd í hesum parti.
Skipast skal ein bygnaður, sum samskipar alla almenna og privata gransking. Bygnaðurin skal »skapa eitt kveikjandi granskingarumhvørvi, merkt av skapanarevnum, liðiligleika og villskapi.« Hetta eru góð mál, men her liggur eitt paradoks, sum framgongur niðanfyri.
Endamálið við at skipa alla gransking í ein bygnað er at kunna stýra granskingini móti ávísum satsingarøkjum, »soleiðis at vit við tíðini fáa fleiri bein at standa á«, og eftir úttalilsum at døma, eisini at fáa nakrar skala-effektir. Bæði hesi endamál eru óheppin.
Føroyar eru so lítlar, at á granskingarøkinum kunnu Føroyar ongantíð vinna í altjóða kapping uppá skala-effektir. Føroyar kunnu vera við í bæði samstarvi og kapping á fleiri økjum, men skulu vit hava nakran møguleika at vinna í altjóða kapping, so má tað vera í gransking har skala-effektir ikki hava týdning.
Høvuðsatfinningin ímóti granskingarætlanini er tó, at man frá almennari síðu vil ávirka, hvat vinnan skal granska í! Tað verður gjørt uppá ein máta, sum er ein leið beint aftur í 80ini.
Tað stendur ikki beinleiðis, men kom fram bæði í framløguni av upplegginum til granskingarstrategi og politiskum úttalilsum í kjakinum aftaná og serliga í sendingini »62 norður« dagin eftir, at ætlanin er, at tað almenna skal gera gransking, sum hoyrir vinnuni til, og tá tað almenna fíggjar, skal eitt vísindaráð »sum er forankrað við leiðandi politikarum, sum saman við fakfólki siga, hvørji eru satsingsøkini.« (Løgmaður í »62 norður«.)
Tað sama sum í 80unum
Í 80unum var ein skipan, har tað almenna veðhelt fyri skip, men bara um tað vóru tey røttu skipini. Menn sum vildu seta pening í skip gloymdu at spyrja, hvørji skip kundu bera seg, teir spurdu í staðin, hvat man kundi fáa veðhald til. Soleiðis satsaðu teir privatu skeivt fyri 2.6 milliardir, tí tað almenna vildi tað. (Caragata: Veðhaldsútgjald 1992-93.)
Tá eg geri hesa samanbering, so er tað ikki ein roynd at rópa fyri at fáa fólk at lurta. Tað er tí, at mekanismurnar man setur í verk, eru neyvt tær somu. Man ger sama mistak, men uppá ein eitt sindur øðrvísi máta. Og í mun til í 80unum, ætlar man hesa ferð at rinda so hvørt.
Raðfesting er nakað sum fer fram dagliga í øllum liðum, og skal eisini vera. Men at prioritera vinnugransking kann einans vinnan gera. Tað er vinnan, sum hevur fingurin á pulsinum, og við luttøku á marknaðinum hevur møguleika at vita, hvat ber til, og hvat ikki ber til.
Samstundis sum vit eru í gongd við at privatisera almennar fyritøkur, fyri at tær betur skulu kunnu virka á marknaðinum í kapping við aðrar fyritøkur, so ætlar man nú at nationalisera føroyska vinnugransking. Tann sum rindar fyri granskingina hevur natúrliga ognarrættin til úrslitini. Er ætlanin, at tað almenna skal granska og geva úrslitini burtur? Og skulu úrslit av eini verkætlan gevast til ávísa fyritøku ella til allar? Hvat við patentum? Einfaldu spurningarnir vísa, at ætlanin ikki er heilt gjøgnumhugsað, og stórir óloystir spurningar.
Tað er enn ikki heilt greitt út í æsir, hvussu bygnaðurin skal skipast, men ein slíkur bygnaður verður tungur og seinførur. Vit fáa eina sera stirvna skipan, fyrst politiska telving og uppíblanding (sambært endurgeving frá Løgmanni í »62 norður« omanfyri), aftaná skal landsgrannskoðarin kanna, hvussu pengarnir eru brúktir (soleiðis er sambært lóg), og hetta verður vinnan noydd at tillaga seg. Tað er ein ófrávíkiligur veruleiki, at vinnan kann ikki samstundis tillaga seg marknaðin. Tað er ikki ein spurningur um, hvørjir politikarar sita og velja satsingsøki. Almenn raðfesting verður oftari skeiv enn rætt, tí hon verður ikki tillagað marknaðin.
Í einum globaliseraðum heimi, sum visjónsætlanin fyrst og fremst skal brynja Føroyar til, og har broytingar kunnu henda bráddliga og skjótt, er ein strategi, har man sentralt velur, hvat satsast skal uppá, serliga vandamikil. At skipað alla føroyska gransking í ein bygnað er tí ikki ein strategi, ið hoyrir framtíðini til.
Granskingarstuðul kann forða nýhugsan
Tað er eingin munur á at stuðla ávísum útvaldum vinnuíløgum og at stuðla ávísari útvaldari vinnugransking. Bæði avlaga vinnusamansetingina soleiðis, at vit fáa aðra vinnu enn hana, sum ber seg best á marknaðinum, og sum ger landið ríkast. Á henda hátt er eingin munur á rakstrarstuðli, íløgustuðli og granskingarstuðli til vinnu.
Henda avleiðing fer at síggjast soleiðis, at tá tað almenna fer við pengum inn í ávísa vinnugransking, so fara privatu pengarnir aftaná, tí privata úrtøkan er størri, har almennur stuðul fæst. Tað merkir, at man ikki bara økir innsatsin á valdu satsingarøkjunum, sum í dag ikki bera seg, man vil samstundis draga privatar pengar burtur frá aðrari gransking, sum íleggjarar annars høvdu vónir til kundi geva positiva úrtøku. Hesa avleiðing hevur man yvirsæð, um man heldur, at almennur stuðul vil geva betri vinnugransking.
Men trupulleikarnir enda ikki her. Tá tað almenna ætlar at fíggja vinnugransking, har úrtøkan skal koma sum privat gagnnýtsla, stovnar man ein nýggjan vinnupolitiskan marknað til kradding. Politiska raðfestingin fer at koma undir trýst frá privatum búskaparáhugamálum. Sterkast á vinnupolitiska marknaðinum er sum oftast verandi vinnulív. Vegna kradding fáa vit tí orsøk at stúra fyri, at granskingarbygnaðurin fer at gerast júst ein forðing fyri nýhugsan innan menning og nýskapan, í staðin fyri ein drívmegi.
Tað gevur einans meining, at tað almenna blandar seg í vinnugranskingina, um man heldur, at politikarar og byrokratar vita betur, hvat fer at geva úrtøku, enn vinnulívsfólk og íleggjarar. Og sjálvt politikarar við stórum sjálvsáliti eiga at duga at síggja, at tað er ein fortreyt, sum ikki er uppfylt í dag.
Tað verður helst granskað minni í vinnuni í dag enn tað, sum hevði givið mest úrtøku fyri samfelagið. Men orsøkin er, at vinnugransking gevur ov lítla privata úrtøku. Og tað er lætt at finna eina orsøk!
Vit hava í nógv ár havt stóran stuðul til fiskivinnuna, m.a. ókeypis fiskidagar, og harvið kappast aðrar vinnur ikki á jøvnum føti um kapitalin. Í staðin fyri at avtaka hesar forðingar, taka lógina um vinnuligan fiskiskap í álvara og krevja gjald fyri fiskidagar, so byrjar man nú at stuðla øðrum vinnum eisini. Hetta er stutt og greitt skeiv loysn.
Hevur vinnan ikki ráð?
Sagt verður, at ov lítið verður granskað í vinnuni, tí vinnan hevur ikki ráð at granska, og at tí má tað almenna stuðla vinnugransking. Aftanfyri henda pástand liggur sama misskijing, sum tá íløgustuðul verður givin fiskiflotanum við grundgevingini, at vinnan hevur ikki ráð at endurnýggja seg. Soleiðis fungerar verðin ikki! Ein íløga verður ikki gjørd eftir, um verandi framleiðsla gevur ráð, men um úrtøkan av íløguni er væntað at verða nóg stór. Somuleiðis verður ein gransking sett í verk, um úrtøkan av granskingini verður mett at verða nóg stór. Soleiðis arbeiðir einhvør dugnalig fyritøka, soleiðis játta fíggingarstovnar lán, og tað eiga fólk í fyrisitingini eisini at vita.
Lat okkum gera eitt tankaeksperiment: Um tað almenna í staðin fyri at stuðla vinnugransking við kr 200 mió. árliga heldur býtti hesa upphædd út til vinnulívið, so er frágreiðingin um vantandi pening til gransking burtur. Og lat okkum hugsa víðari, at vinnan sjálv slapp frítt at gera av, hvat pengarnir skulu brúkast til. Hvussu nógv hevði tá verið brúkt til vinnugransking, haldi tit? Ikki nógv, tí pengarnir høvdu heldur verið brúktir til annað endamál í fyritøkunum! Og tað høvdu vinnulívsleiðslurnar gjørt fyri at menna fyritøkurnar og økja úrtøkuna mest møguligt.
Um man ivast í hesum tankaeksperimenti, so kundi man kanska í staðin gjørt eina spurnarkanning!
Um vinnulívsleiðslurnar sjálvar vilja prioritera annað enn gransking, so ger man bæði fyritøkurnar og landið fátækari við at tvinga tær heldur at brúka pengarnar uppá gransking. Harvið er vinnugransking í teimum nøgdum man nú ætlar als ikki rentabul fyri vinnulívið sum er, og vil tí minka heldur enn økja búskaparvøksturin.
Trupulleikin er ein heilt annar. Omanfyri var staðfest, at stóri studningurin til fiskivinnuna er ein orsøk. Aðrar orsøkir kunnu eisini vera, møguliga okkurt við búskaparstrukturunum í Føroyum, men í staðin fyri at finna hesar trupulleikar og loysa teir, so velur man at kasta pengar eftir órentablari gransking. Tað er tekin um dovinskap, at man ikki roynir at finna fram til veruliga orsøkina til at so lítið verður granskað í vinnulívinum, áðrenn man fer at kasta milliónir av krónum hvørt ár eftir fyritøkum, sum ikki hava hug at granska.
Búskaparfrøði í Føroyum
Tá Andreas Heyde steig í land av Fortuna í skaldsøguni »Barbara«, hevði hann við sær bók, sum hann gav Johan Hendriki í gávu. François Quesnay hevði skrivað, og Andreas Heyde greiðir frá hvør hann er:
Í øllum londunum rundan um Føroyar er henda búskaparfrøði avvíst fyri mongum árum síðani. Føroyskur vinnupolitikkur, bæði sum hann er niðurskrivaður og førdur út í verki ígjøgnum mong ár hevur víst, at tað er fysiokratiska hugsanin sum framvegis er ráðandi. At halda fast við fysiokratisku hugsanina er at ignorera tey framstig, sum eru hend í búskaparfrøði, síðani tað var partur av tí at liva í Føroyum, at man viðhvørt noyddist at fjala seg í fjøllunum fyri sjórænarum.
Henda búskaparfrøðiliga hugsan verður fasthildin av seráhugamálum, ið hava fyrimun av tí. Hetta verður gjørt við propagandu sum »gongst tað vinnuni væl, so gongur tað landinum væl«, ein hugsan, ið er bæði skeiv og skaðilig! Og tíverri eisini av búskaparfrøðingum, sum eru til fals hjá seráhugamálum.
Tað er serliga torført at gera upp við hesa hugsan, tá seráhugamálini eru so sterk, og miðfyrisitingin so veik. Tað hevur helst verið gjørt í bestu meining, men føroyskur vinnupolitikkur hevur altíð verið til frama fyri seráhugamál. Hetta er enntá niðurskrivað í Vinnurit 1-5 frá 1998. Vinnumálaráðið, ið um rætt var vardi samfelagsáhugamál í staðin fyri sum higartil seráhugamál, hevur so vítt eg havi fylgt við, ikki havt ein búskaparfrøðing í starvi í minsta lagi síðani 2001, tá eg las Vinnuritini. Og tað eru politikarar neyvan greiðir yvir.
Tað er kanska at yvirtulka eitt sindur, men man hómar fysiokratisku hugsanina í granskingarstrategiini: »Umráðandi er at raðfesta natúrlig øki.« Men havandi í huga nýliga álitið um granskararpark er tað helst júst henda hugsan, sum hevur sníkt seg inn her. Um økini eru natúrlig, so skuldu tey vunnið, eisini í javnari kapping um fígging.
Í øðrum parti sum verður í blaðnum næsta týsdag, skulu vit venda aftur til granskingina, hvussu hon kann geva úrtøku til samfelagið, samanhang millum úrtøku og fígging og onnur viðurskifti ein granskingarstrategi fyri Føroyar eigur taka við.
Vanløse 6. november 2006, Flóvin Eidesgaard
Far til annan part.
Á visjónstorgi á Norðurbryggjuni í Keypmannahavn 30. oktober 2006 var framløga av visjón 2015. Her er eitt íkast til kjakið um granskingarvisjónina og -strategiina. Fyrri partur av kronik í tveimum pørtum.
Eg skal í tveimum kronikkum gera viðmerkingar til granskingarstrategiina hjá Landsstýrinum í visjón 2015. Í fyrra parti verður verandi upplegg hjá arbeiðsbólkinum viðgjørt saman við tí búskaparligu hugsan, sum liggur aftanfyri. Nógv verður gjørt burtur úr at analysera, hvørjar avleiðingar kunnu væntast av tí strategi, sum er løgd fram, tí at døma eftir fyrstu svarunum uppá nakrar av atfinningunum niðanfyri er tað neyðugt. Í seinna parti verður úrtøka av gransking viðgjørd, og hvussu hon kann økjast. Á hesum grundarlag verður ein skitsa fyri eina granskingarstrategi gjørd, og herundir verða nøkur óvæntað granskingarøki nevnd, ið kunnu geva góða úrtøku til føroyska samfelagið.
Uppleggið til granskingarstrategi inniheldur fleiri góð hugskot, og viðgerðin í arbeiðsbólkinum higartil er sjálvsagt heldur ikki burturspilt, men yvirordnaða hugsanin, tankagóðsið, er eftir mínum tykki á heilt skeivari leið og er ávirkað av grundleggjandi misskiljingum av vinnupolitikki og búskaparfrøði, og manglar eina analysu av, hvørjir trupulleikar gera, at so lítið verður granskað í dag. Tá fundamentið er soleiðis, er stórur vandi fyri, at man ger álvarslig mistøk.
Um gransking í visjónsætlanini
Visjónin, at »Føroyar eru millum heimsins fremstu lond innan gransking, menning og nýskapan« er góð, tí hon gevur nakað at miða ímóti, og ikki er ósannlíkt, at Føroyar á nøkrum granskingarøkjum kunnu verða fremst. Men beint eftir hetta stendur skrivað, at »Hesi viðurskifti skulu samskipast soleiðis, at tað almenna og vinna ganga hond í hond innan samskipan og raðfesting«. Her er tað, vandin lúrir.
Granskingarstrategiin er sambært upplegginum í trimum høvuðsøkjum, Bygnaður, Raðfest øki og Fígging og úrtøka. Fígging og úrtøka kemur við í seinna part, tey bæði fyrru punktini verða viðgjørd í hesum parti.
Skipast skal ein bygnaður, sum samskipar alla almenna og privata gransking. Bygnaðurin skal »skapa eitt kveikjandi granskingarumhvørvi, merkt av skapanarevnum, liðiligleika og villskapi.« Hetta eru góð mál, men her liggur eitt paradoks, sum framgongur niðanfyri.
Endamálið við at skipa alla gransking í ein bygnað er at kunna stýra granskingini móti ávísum satsingarøkjum, »soleiðis at vit við tíðini fáa fleiri bein at standa á«, og eftir úttalilsum at døma, eisini at fáa nakrar skala-effektir. Bæði hesi endamál eru óheppin.
Føroyar eru so lítlar, at á granskingarøkinum kunnu Føroyar ongantíð vinna í altjóða kapping uppá skala-effektir. Føroyar kunnu vera við í bæði samstarvi og kapping á fleiri økjum, men skulu vit hava nakran møguleika at vinna í altjóða kapping, so má tað vera í gransking har skala-effektir ikki hava týdning.
Høvuðsatfinningin ímóti granskingarætlanini er tó, at man frá almennari síðu vil ávirka, hvat vinnan skal granska í! Tað verður gjørt uppá ein máta, sum er ein leið beint aftur í 80ini.
Tað stendur ikki beinleiðis, men kom fram bæði í framløguni av upplegginum til granskingarstrategi og politiskum úttalilsum í kjakinum aftaná og serliga í sendingini »62 norður« dagin eftir, at ætlanin er, at tað almenna skal gera gransking, sum hoyrir vinnuni til, og tá tað almenna fíggjar, skal eitt vísindaráð »sum er forankrað við leiðandi politikarum, sum saman við fakfólki siga, hvørji eru satsingsøkini.« (Løgmaður í »62 norður«.)
Tað sama sum í 80unum
Í 80unum var ein skipan, har tað almenna veðhelt fyri skip, men bara um tað vóru tey røttu skipini. Menn sum vildu seta pening í skip gloymdu at spyrja, hvørji skip kundu bera seg, teir spurdu í staðin, hvat man kundi fáa veðhald til. Soleiðis satsaðu teir privatu skeivt fyri 2.6 milliardir, tí tað almenna vildi tað. (Caragata: Veðhaldsútgjald 1992-93.)
Tá eg geri hesa samanbering, so er tað ikki ein roynd at rópa fyri at fáa fólk at lurta. Tað er tí, at mekanismurnar man setur í verk, eru neyvt tær somu. Man ger sama mistak, men uppá ein eitt sindur øðrvísi máta. Og í mun til í 80unum, ætlar man hesa ferð at rinda so hvørt.
Raðfesting er nakað sum fer fram dagliga í øllum liðum, og skal eisini vera. Men at prioritera vinnugransking kann einans vinnan gera. Tað er vinnan, sum hevur fingurin á pulsinum, og við luttøku á marknaðinum hevur møguleika at vita, hvat ber til, og hvat ikki ber til.
Samstundis sum vit eru í gongd við at privatisera almennar fyritøkur, fyri at tær betur skulu kunnu virka á marknaðinum í kapping við aðrar fyritøkur, so ætlar man nú at nationalisera føroyska vinnugransking. Tann sum rindar fyri granskingina hevur natúrliga ognarrættin til úrslitini. Er ætlanin, at tað almenna skal granska og geva úrslitini burtur? Og skulu úrslit av eini verkætlan gevast til ávísa fyritøku ella til allar? Hvat við patentum? Einfaldu spurningarnir vísa, at ætlanin ikki er heilt gjøgnumhugsað, og stórir óloystir spurningar.
Tað er enn ikki heilt greitt út í æsir, hvussu bygnaðurin skal skipast, men ein slíkur bygnaður verður tungur og seinførur. Vit fáa eina sera stirvna skipan, fyrst politiska telving og uppíblanding (sambært endurgeving frá Løgmanni í »62 norður« omanfyri), aftaná skal landsgrannskoðarin kanna, hvussu pengarnir eru brúktir (soleiðis er sambært lóg), og hetta verður vinnan noydd at tillaga seg. Tað er ein ófrávíkiligur veruleiki, at vinnan kann ikki samstundis tillaga seg marknaðin. Tað er ikki ein spurningur um, hvørjir politikarar sita og velja satsingsøki. Almenn raðfesting verður oftari skeiv enn rætt, tí hon verður ikki tillagað marknaðin.
Í einum globaliseraðum heimi, sum visjónsætlanin fyrst og fremst skal brynja Føroyar til, og har broytingar kunnu henda bráddliga og skjótt, er ein strategi, har man sentralt velur, hvat satsast skal uppá, serliga vandamikil. At skipað alla føroyska gransking í ein bygnað er tí ikki ein strategi, ið hoyrir framtíðini til.
Granskingarstuðul kann forða nýhugsan
Tað er eingin munur á at stuðla ávísum útvaldum vinnuíløgum og at stuðla ávísari útvaldari vinnugransking. Bæði avlaga vinnusamansetingina soleiðis, at vit fáa aðra vinnu enn hana, sum ber seg best á marknaðinum, og sum ger landið ríkast. Á henda hátt er eingin munur á rakstrarstuðli, íløgustuðli og granskingarstuðli til vinnu.
Henda avleiðing fer at síggjast soleiðis, at tá tað almenna fer við pengum inn í ávísa vinnugransking, so fara privatu pengarnir aftaná, tí privata úrtøkan er størri, har almennur stuðul fæst. Tað merkir, at man ikki bara økir innsatsin á valdu satsingarøkjunum, sum í dag ikki bera seg, man vil samstundis draga privatar pengar burtur frá aðrari gransking, sum íleggjarar annars høvdu vónir til kundi geva positiva úrtøku. Hesa avleiðing hevur man yvirsæð, um man heldur, at almennur stuðul vil geva betri vinnugransking.
Men trupulleikarnir enda ikki her. Tá tað almenna ætlar at fíggja vinnugransking, har úrtøkan skal koma sum privat gagnnýtsla, stovnar man ein nýggjan vinnupolitiskan marknað til kradding. Politiska raðfestingin fer at koma undir trýst frá privatum búskaparáhugamálum. Sterkast á vinnupolitiska marknaðinum er sum oftast verandi vinnulív. Vegna kradding fáa vit tí orsøk at stúra fyri, at granskingarbygnaðurin fer at gerast júst ein forðing fyri nýhugsan innan menning og nýskapan, í staðin fyri ein drívmegi.
Tað gevur einans meining, at tað almenna blandar seg í vinnugranskingina, um man heldur, at politikarar og byrokratar vita betur, hvat fer at geva úrtøku, enn vinnulívsfólk og íleggjarar. Og sjálvt politikarar við stórum sjálvsáliti eiga at duga at síggja, at tað er ein fortreyt, sum ikki er uppfylt í dag.
Tað verður helst granskað minni í vinnuni í dag enn tað, sum hevði givið mest úrtøku fyri samfelagið. Men orsøkin er, at vinnugransking gevur ov lítla privata úrtøku. Og tað er lætt at finna eina orsøk!
Vit hava í nógv ár havt stóran stuðul til fiskivinnuna, m.a. ókeypis fiskidagar, og harvið kappast aðrar vinnur ikki á jøvnum føti um kapitalin. Í staðin fyri at avtaka hesar forðingar, taka lógina um vinnuligan fiskiskap í álvara og krevja gjald fyri fiskidagar, so byrjar man nú at stuðla øðrum vinnum eisini. Hetta er stutt og greitt skeiv loysn.
Hevur vinnan ikki ráð?
Sagt verður, at ov lítið verður granskað í vinnuni, tí vinnan hevur ikki ráð at granska, og at tí má tað almenna stuðla vinnugransking. Aftanfyri henda pástand liggur sama misskijing, sum tá íløgustuðul verður givin fiskiflotanum við grundgevingini, at vinnan hevur ikki ráð at endurnýggja seg. Soleiðis fungerar verðin ikki! Ein íløga verður ikki gjørd eftir, um verandi framleiðsla gevur ráð, men um úrtøkan av íløguni er væntað at verða nóg stór. Somuleiðis verður ein gransking sett í verk, um úrtøkan av granskingini verður mett at verða nóg stór. Soleiðis arbeiðir einhvør dugnalig fyritøka, soleiðis játta fíggingarstovnar lán, og tað eiga fólk í fyrisitingini eisini at vita.
Lat okkum gera eitt tankaeksperiment: Um tað almenna í staðin fyri at stuðla vinnugransking við kr 200 mió. árliga heldur býtti hesa upphædd út til vinnulívið, so er frágreiðingin um vantandi pening til gransking burtur. Og lat okkum hugsa víðari, at vinnan sjálv slapp frítt at gera av, hvat pengarnir skulu brúkast til. Hvussu nógv hevði tá verið brúkt til vinnugransking, haldi tit? Ikki nógv, tí pengarnir høvdu heldur verið brúktir til annað endamál í fyritøkunum! Og tað høvdu vinnulívsleiðslurnar gjørt fyri at menna fyritøkurnar og økja úrtøkuna mest møguligt.
Um man ivast í hesum tankaeksperimenti, so kundi man kanska í staðin gjørt eina spurnarkanning!
Um vinnulívsleiðslurnar sjálvar vilja prioritera annað enn gransking, so ger man bæði fyritøkurnar og landið fátækari við at tvinga tær heldur at brúka pengarnar uppá gransking. Harvið er vinnugransking í teimum nøgdum man nú ætlar als ikki rentabul fyri vinnulívið sum er, og vil tí minka heldur enn økja búskaparvøksturin.
Trupulleikin er ein heilt annar. Omanfyri var staðfest, at stóri studningurin til fiskivinnuna er ein orsøk. Aðrar orsøkir kunnu eisini vera, møguliga okkurt við búskaparstrukturunum í Føroyum, men í staðin fyri at finna hesar trupulleikar og loysa teir, so velur man at kasta pengar eftir órentablari gransking. Tað er tekin um dovinskap, at man ikki roynir at finna fram til veruliga orsøkina til at so lítið verður granskað í vinnulívinum, áðrenn man fer at kasta milliónir av krónum hvørt ár eftir fyritøkum, sum ikki hava hug at granska.
Búskaparfrøði í Føroyum
Tá Andreas Heyde steig í land av Fortuna í skaldsøguni »Barbara«, hevði hann við sær bók, sum hann gav Johan Hendriki í gávu. François Quesnay hevði skrivað, og Andreas Heyde greiðir frá hvør hann er:
Ja, det er en mand af den nye økonomiske skole, som de kalder den fysiokratiske. De vil nu have, at alt skal gå på en helt ny og ligesom mere naturlig melodi her i verden. De siger, at landbruget og jordens opdyrkning er den sande kilde til al rigdom, og selvfølgelig også bør spille den første violin i ethvert velstyret riges økonomi. (»Barbara«, s. 151.)
Í øllum londunum rundan um Føroyar er henda búskaparfrøði avvíst fyri mongum árum síðani. Føroyskur vinnupolitikkur, bæði sum hann er niðurskrivaður og førdur út í verki ígjøgnum mong ár hevur víst, at tað er fysiokratiska hugsanin sum framvegis er ráðandi. At halda fast við fysiokratisku hugsanina er at ignorera tey framstig, sum eru hend í búskaparfrøði, síðani tað var partur av tí at liva í Føroyum, at man viðhvørt noyddist at fjala seg í fjøllunum fyri sjórænarum.
Henda búskaparfrøðiliga hugsan verður fasthildin av seráhugamálum, ið hava fyrimun av tí. Hetta verður gjørt við propagandu sum »gongst tað vinnuni væl, so gongur tað landinum væl«, ein hugsan, ið er bæði skeiv og skaðilig! Og tíverri eisini av búskaparfrøðingum, sum eru til fals hjá seráhugamálum.
Tað er serliga torført at gera upp við hesa hugsan, tá seráhugamálini eru so sterk, og miðfyrisitingin so veik. Tað hevur helst verið gjørt í bestu meining, men føroyskur vinnupolitikkur hevur altíð verið til frama fyri seráhugamál. Hetta er enntá niðurskrivað í Vinnurit 1-5 frá 1998. Vinnumálaráðið, ið um rætt var vardi samfelagsáhugamál í staðin fyri sum higartil seráhugamál, hevur so vítt eg havi fylgt við, ikki havt ein búskaparfrøðing í starvi í minsta lagi síðani 2001, tá eg las Vinnuritini. Og tað eru politikarar neyvan greiðir yvir.
Tað er kanska at yvirtulka eitt sindur, men man hómar fysiokratisku hugsanina í granskingarstrategiini: »Umráðandi er at raðfesta natúrlig øki.« Men havandi í huga nýliga álitið um granskararpark er tað helst júst henda hugsan, sum hevur sníkt seg inn her. Um økini eru natúrlig, so skuldu tey vunnið, eisini í javnari kapping um fígging.
Í øðrum parti sum verður í blaðnum næsta týsdag, skulu vit venda aftur til granskingina, hvussu hon kann geva úrtøku til samfelagið, samanhang millum úrtøku og fígging og onnur viðurskifti ein granskingarstrategi fyri Føroyar eigur taka við.
Vanløse 6. november 2006, Flóvin Eidesgaard
Far til annan part.
lørdag den 14. oktober 2006
Broytið so §266b, bispur hevur givið sítt vælsignilsi!
(Grein í Sosialinum fríggjadag 13. oktober 2006)
Blaðmaðurin roynir at krógva tað niðast í greinini. Og í mansjetttekstinum endurgevur hann bara tað sum bispur sigur talar ímóti at broyta antidiskriminatiónsparagrafina.
Í Sosialin í gjár er samrøða við Hans Jacob Joensen, bisp, um happing av samkyndum í Føroyum og eina møguliga broyting av antidiskriminatiónsparagrafini. Bispur vil helst ikki nevna fleiri bólkar í paragrafini, men sigur eisini,
Góðu tingmenn, tað er upp til tykkum at meta, um tað er neyðugt at broyta antidiskriminatiónsparagrafina. Men tað er í øllum førum greitt, at Føroya bispur, burtursæð frá nøkrum praktiskum lógartekniskum argumentum, sum ikki er hansara fakøki, einki hevur ímóti at kynsligur samleiki er við í paragrafini.
So eingin orsøk at óttast Guds dóm (tað er fakøki bisp) – einans veljarans, men har vil eg mæla tykkum til at lurta eftir Hergeiri Nielsen!
Vinarliga Flóvin Eidesgaard, Vanløse
Blaðmaðurin roynir at krógva tað niðast í greinini. Og í mansjetttekstinum endurgevur hann bara tað sum bispur sigur talar ímóti at broyta antidiskriminatiónsparagrafina.
Í Sosialin í gjár er samrøða við Hans Jacob Joensen, bisp, um happing av samkyndum í Føroyum og eina møguliga broyting av antidiskriminatiónsparagrafini. Bispur vil helst ikki nevna fleiri bólkar í paragrafini, men sigur eisini,
Um tað (verja samkynd ímóti happing, fe) ikki kann gerast á annan hátt, so kundu vit helst skoytt »kynsligur samleiki« uppí lógina.
Góðu tingmenn, tað er upp til tykkum at meta, um tað er neyðugt at broyta antidiskriminatiónsparagrafina. Men tað er í øllum førum greitt, at Føroya bispur, burtursæð frá nøkrum praktiskum lógartekniskum argumentum, sum ikki er hansara fakøki, einki hevur ímóti at kynsligur samleiki er við í paragrafini.
So eingin orsøk at óttast Guds dóm (tað er fakøki bisp) – einans veljarans, men har vil eg mæla tykkum til at lurta eftir Hergeiri Nielsen!
Vinarliga Flóvin Eidesgaard, Vanløse
lørdag den 4. februar 2006
Muhammed-tekningarnar í Jyllands-Posten
Nú er alt á gosi um tekningarnar av Muhammed, sum Jyllands-Posten prentaði fyri nú langari tíð síðani.
Málið snýr seg nú um ytringsfrihed, eingin ivi um tað, og tí hava vit einki annað val enn at verja rættin hjá Jyllands-Posten at útgeva tekningarnar tá mótmælini nú eru so massiv og krøvini um umbering og afturtøku somuleiðis.
Men áðrenn tað kom so langt, snúi tað seg eisini um virðing fyri øðrvísi hugsandi og øðrvísi trúgvandi.
Myndir av Muhammed hava verið prentaðir fyrr hóast religiøsa forboðið ímóti hesum. Eisini minni penar myndir. Og kortini hava reaktiónirnar ikki verið nakað serliga ógvusligar.
Men nú er tað størsta avís í Danmark sum prentar sera grovar tekningar av Muhammed, og tá tað er ein respekteraður miðil fær tað størri vekt, og kraftigari verður reaktiónin.
Í filminum »The People vs Larry Flynt« fer sakin um freedom of speech heilt í Hægstarætt, har pornoútgevarin fær viðhald í, at hann kann koma við grovum ákærum móti einum framstandandi presti um óhóskandi og ólógligt kynsligt samband, tí talan er um satiru. Larry Flint úttalar í filminum, at »um lógin verjir eitt svín sum meg, verjir hon øll« (leysliga umsett). Hetta hevur hann púra rætt í. Burtursæð frá at talan har er um amerikansku grundlógina, er samanbering við hetta mál sera relevant.
Nú hevur Jyllands-Posten sett seg í leiklutin hjá spottaranum Larry Flint. Um teir ikki vilja stremba hægri, so hava teir fullan rætt at útgeva tekningarnar. Tað er tað ytringsfríheitin tryggjar teimum.
Í kvøld síggjast myndir í sjónvarpinum av brennandi donsku ambassaduni í Damaskus. Danski ambassadørurin í Syrien sigur við danskt sjónvarp, at higartil hevur tað verið sett í samband við danskt har niðri at gera Lurpak smør og at vera fitt og fyrikomandi fólk. Nú traðka tey á Dannebrog og brenna donsku ambassaduna. Kanska er tað tí danir ikki longur eru fittir og fyrikomandi!
Málið snýr seg nú um ytringsfrihed, eingin ivi um tað, og tí hava vit einki annað val enn at verja rættin hjá Jyllands-Posten at útgeva tekningarnar tá mótmælini nú eru so massiv og krøvini um umbering og afturtøku somuleiðis.
Men áðrenn tað kom so langt, snúi tað seg eisini um virðing fyri øðrvísi hugsandi og øðrvísi trúgvandi.
Myndir av Muhammed hava verið prentaðir fyrr hóast religiøsa forboðið ímóti hesum. Eisini minni penar myndir. Og kortini hava reaktiónirnar ikki verið nakað serliga ógvusligar.
Men nú er tað størsta avís í Danmark sum prentar sera grovar tekningar av Muhammed, og tá tað er ein respekteraður miðil fær tað størri vekt, og kraftigari verður reaktiónin.
Í filminum »The People vs Larry Flynt« fer sakin um freedom of speech heilt í Hægstarætt, har pornoútgevarin fær viðhald í, at hann kann koma við grovum ákærum móti einum framstandandi presti um óhóskandi og ólógligt kynsligt samband, tí talan er um satiru. Larry Flint úttalar í filminum, at »um lógin verjir eitt svín sum meg, verjir hon øll« (leysliga umsett). Hetta hevur hann púra rætt í. Burtursæð frá at talan har er um amerikansku grundlógina, er samanbering við hetta mál sera relevant.
Nú hevur Jyllands-Posten sett seg í leiklutin hjá spottaranum Larry Flint. Um teir ikki vilja stremba hægri, so hava teir fullan rætt at útgeva tekningarnar. Tað er tað ytringsfríheitin tryggjar teimum.
Í kvøld síggjast myndir í sjónvarpinum av brennandi donsku ambassaduni í Damaskus. Danski ambassadørurin í Syrien sigur við danskt sjónvarp, at higartil hevur tað verið sett í samband við danskt har niðri at gera Lurpak smør og at vera fitt og fyrikomandi fólk. Nú traðka tey á Dannebrog og brenna donsku ambassaduna. Kanska er tað tí danir ikki longur eru fittir og fyrikomandi!
fredag den 10. december 2004
Hví vil Landsbankin vera óheftur stovnur?
(Lesarabræv í Sosialinum 10. desember 2004)
Danski tjóðbankastjórin Bodil Nyboe Andersen hevur gjørt greitt, at Landsbankin ikki er miðbanki fyri Føroyar, t.e. hevur pengapolitiskan myndugleika, tí henda myndugleika hevur danski tjóðbankin. Síðani hevur Landsbankin viðgingið, at so er, og sigur nú, at danski tjóðbankastjórin misskilir sjónarmiðini hjá Landsbankanum, sum ongantíð hava verið, at Landsbankin er miðbanki. Men hvat er tað, sum Landsbankin hevur ført fram, og sum Bodil Nyboe Andersen hevur misskilt?
Tá faklig hugtøk verða týdd til føroyskt, kann ofta ivi standast um merkingar, sum annars altjóða semja er um. Í svarskrivi til Felagið Peningastovnar í Sosialinum 17. nov. 2004 spyr Landsbankin í undiryvirskrift »Er Landsbankin ein tjóðbanki ?« og vil vera við, at Landsbankin kann vera tjóðbanki, hóast Føroyar ikki hava egið gjaldoyra. Annaðhvørt brúkar Landsbankin her orðið tjóðbanki fyri miðbanki, ella er hetta eitt tápuligt og meiningsleyst kjak, tí í búskaparfrøðini eru ikki fleiri gradir av miðbanka-isering. Nógv bendir á, at Landsbankin hevur ein miðbanka í búkinum, men eg havi tó vón um, at teirra egnu búskaparfrøðingar eru ikki fyri, at Føroyar fáa egið gjaldoyra.
Landsbankin hevur víst til búskaparfrøðiliga gransking, sum vísir á fyrimunir við meira sjálvstøðugum tjóðbankum (Dimmalæting 30. okt. 2004). Hetta er rætt, og eg kundi nevnt fleiri dømi. Í løtuni er kendasta dømi helst seinastu vinnararnir av búskaparfrøðisheiðurslønini til minnis um Nobel, Kydland og Prescott, sum longu í 1977 vístu á trúvirðistrupulleikar í sambandi við búskaparpolitikk, og herundir, hvussu politikarar kunnu betur náa síni mál við at frásiga sær sjálvum ávirkan. Nógv gransking er eisini seinni gjørd, og er nakað nevnt í keldulistanum, har úrvalið er einans gjørt fyri at áhugaði lesarin skal hava eitt gott stað at byrja. Men at brúka hetta og aðra gransking um miðbankar sum próvgrund fyri, at Landsbankin skal vera óheftur, heldur ikki, tí Landsbankin er ikki miðbanki.
Landsbankin hevur so víst á uppgávurnar hjá stovninum, sum eru uppgávur, sum miðbankar hava í øðrum londum (m.a. bræv til Bodil Nyboe Andersen 25. nov. 2004). Det smager da lidt af fugl, men hetta er í veruleikanum reinur Erasmus Montanus. At Landsbankin hevur uppgávur, sum miðbankar í øðrum londum røkja, ger ikki Landsbankan til ein miðbanka.
Landsbankin hevur eisini víst á gongdina úti í heimi, har miðbankar verða gjørdir meira og meira óheftir av stjórnini (Dimmalætting 30 okt. 2004). Ja, og nevnast kann, at sum eitt tað fyrsta, eftir at Tony Blair og New Labour komu til valdið í Bretlandi, varð miðbankin gjørdur nógv meira óheftur av stjórnini, soleiðis at fíggjarmálaráðharrin ikki longur hevði ávirkan á rentustigið. Men hetta at áseta rentustigið er júst ein miðbankauppgáva, og ikki ein uppgáva sum Landsbankin røkir í Føroyum.
Landsbankin roynir at brúka sum ítøkiliga samanbering við uppgávurnar hjá stovninum Landsbankanum, at tá europeiski miðbankin ECB tók yvir miðbankauppgávurnar frá tjóðbankunum í teimum 12 londunum, sum vóru við í euro-samstarvinum, vórðu tjóðbankarnir ikki tiknir av (Sosialurin 17. nov. 2004). Eisini hetta er óviðkomandi, tí gomlu tjóðbankarnir eru framvegis partur av felags europeiska miðbankanum. (Soleiðis sum Landsbankin skrivar, fær ein ta fatan, at tað var eitt tilvildarligt fleirtal av europeiskum londum, sum valdi at avtaka sítt egna gjaldoyra, men tað var tað sjálvsagt ikki.)
Ein og hvør almennur stovnur droymir helst um at hava óavmarkaða játtan, og í mongum førum kann eisini talast fyri, at fakligu uppgávurnar vórðu betur røktar, um politisk uppíblanding ikki var møgulig. Men er Landsbankin ikki miðbanki, er í búskaparfrøðini trupult at finna argument fyri, at fyrimunirnir við at vera uttan fyri politiska ávirkan, skulu vera størri fyri Landsbankan, enn fyri t.d. Fiskirannsóknarstovuna.
Fyri at finna eina haldbara samanbering millum Landsbankan og miðbankar, so er eitt sum galdar fyri bæði miðbankar og fyri Landsbankan eins og allar ráðgevingarstovnar, og tað er, at teir mugu hava trúvirði. Týdning fyri trúvirðið hjá einum og hvørjum ráðgevingarstovni hevur m.a., at fólkini eru dugnalig, og at tey eru sannfør.
Eg haldi tí tað hevur týdning at spyrja, um Landsbankin, tá hann vísti til búskaparfrøðiliga gransking um miðbankar, tá hann vísti á uppgávurnar hjá stovninum, sum vanliga eru miðbankauppgávur, tá hann vísti til gongdina úti í heimi við øðrum tjóðbankum, og tá hann vísti til europeisku tjóðbankarnar, sum vórðu varðveittir, eftir at londini fóru við í eurosamstarvið, ikki kendi munin á Landsbankanum og einum miðbanka.
Nakrar keldur:
Barro and Gordon (1983): Rules, discretion and reputation in a model of monetary policy. J. of Monetary Economics 12, 101-121.
Jensen (1997): Credibility of Optimal Monetary Delegation. American Economic Review 87, 911-920.
Kydland and Prescot (1977): Rules rather than discretion: The inconstistency of optimal plans. J. of Political Economy 85, 437-490.
Persson and Tabellini (1993): Designing institutions for monetary stability. Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy 39, 53-89.
Persson and Tabellini (2000): Political Economics, Explaining Economic Policy. MIT Press.
Schultz (1999): Monetary Policy, Delegation and Polarization. Economic Journal 109, 164-178.
Walsh (1995): Optimal Contracts for Central Bankers. American Economic Review 85, 150-167.
Danski tjóðbankastjórin Bodil Nyboe Andersen hevur gjørt greitt, at Landsbankin ikki er miðbanki fyri Føroyar, t.e. hevur pengapolitiskan myndugleika, tí henda myndugleika hevur danski tjóðbankin. Síðani hevur Landsbankin viðgingið, at so er, og sigur nú, at danski tjóðbankastjórin misskilir sjónarmiðini hjá Landsbankanum, sum ongantíð hava verið, at Landsbankin er miðbanki. Men hvat er tað, sum Landsbankin hevur ført fram, og sum Bodil Nyboe Andersen hevur misskilt?
Tá faklig hugtøk verða týdd til føroyskt, kann ofta ivi standast um merkingar, sum annars altjóða semja er um. Í svarskrivi til Felagið Peningastovnar í Sosialinum 17. nov. 2004 spyr Landsbankin í undiryvirskrift »Er Landsbankin ein tjóðbanki ?« og vil vera við, at Landsbankin kann vera tjóðbanki, hóast Føroyar ikki hava egið gjaldoyra. Annaðhvørt brúkar Landsbankin her orðið tjóðbanki fyri miðbanki, ella er hetta eitt tápuligt og meiningsleyst kjak, tí í búskaparfrøðini eru ikki fleiri gradir av miðbanka-isering. Nógv bendir á, at Landsbankin hevur ein miðbanka í búkinum, men eg havi tó vón um, at teirra egnu búskaparfrøðingar eru ikki fyri, at Føroyar fáa egið gjaldoyra.
Landsbankin hevur víst til búskaparfrøðiliga gransking, sum vísir á fyrimunir við meira sjálvstøðugum tjóðbankum (Dimmalæting 30. okt. 2004). Hetta er rætt, og eg kundi nevnt fleiri dømi. Í løtuni er kendasta dømi helst seinastu vinnararnir av búskaparfrøðisheiðurslønini til minnis um Nobel, Kydland og Prescott, sum longu í 1977 vístu á trúvirðistrupulleikar í sambandi við búskaparpolitikk, og herundir, hvussu politikarar kunnu betur náa síni mál við at frásiga sær sjálvum ávirkan. Nógv gransking er eisini seinni gjørd, og er nakað nevnt í keldulistanum, har úrvalið er einans gjørt fyri at áhugaði lesarin skal hava eitt gott stað at byrja. Men at brúka hetta og aðra gransking um miðbankar sum próvgrund fyri, at Landsbankin skal vera óheftur, heldur ikki, tí Landsbankin er ikki miðbanki.
Landsbankin hevur so víst á uppgávurnar hjá stovninum, sum eru uppgávur, sum miðbankar hava í øðrum londum (m.a. bræv til Bodil Nyboe Andersen 25. nov. 2004). Det smager da lidt af fugl, men hetta er í veruleikanum reinur Erasmus Montanus. At Landsbankin hevur uppgávur, sum miðbankar í øðrum londum røkja, ger ikki Landsbankan til ein miðbanka.
Landsbankin hevur eisini víst á gongdina úti í heimi, har miðbankar verða gjørdir meira og meira óheftir av stjórnini (Dimmalætting 30 okt. 2004). Ja, og nevnast kann, at sum eitt tað fyrsta, eftir at Tony Blair og New Labour komu til valdið í Bretlandi, varð miðbankin gjørdur nógv meira óheftur av stjórnini, soleiðis at fíggjarmálaráðharrin ikki longur hevði ávirkan á rentustigið. Men hetta at áseta rentustigið er júst ein miðbankauppgáva, og ikki ein uppgáva sum Landsbankin røkir í Føroyum.
Landsbankin roynir at brúka sum ítøkiliga samanbering við uppgávurnar hjá stovninum Landsbankanum, at tá europeiski miðbankin ECB tók yvir miðbankauppgávurnar frá tjóðbankunum í teimum 12 londunum, sum vóru við í euro-samstarvinum, vórðu tjóðbankarnir ikki tiknir av (Sosialurin 17. nov. 2004). Eisini hetta er óviðkomandi, tí gomlu tjóðbankarnir eru framvegis partur av felags europeiska miðbankanum. (Soleiðis sum Landsbankin skrivar, fær ein ta fatan, at tað var eitt tilvildarligt fleirtal av europeiskum londum, sum valdi at avtaka sítt egna gjaldoyra, men tað var tað sjálvsagt ikki.)
Ein og hvør almennur stovnur droymir helst um at hava óavmarkaða játtan, og í mongum førum kann eisini talast fyri, at fakligu uppgávurnar vórðu betur røktar, um politisk uppíblanding ikki var møgulig. Men er Landsbankin ikki miðbanki, er í búskaparfrøðini trupult at finna argument fyri, at fyrimunirnir við at vera uttan fyri politiska ávirkan, skulu vera størri fyri Landsbankan, enn fyri t.d. Fiskirannsóknarstovuna.
Fyri at finna eina haldbara samanbering millum Landsbankan og miðbankar, so er eitt sum galdar fyri bæði miðbankar og fyri Landsbankan eins og allar ráðgevingarstovnar, og tað er, at teir mugu hava trúvirði. Týdning fyri trúvirðið hjá einum og hvørjum ráðgevingarstovni hevur m.a., at fólkini eru dugnalig, og at tey eru sannfør.
Eg haldi tí tað hevur týdning at spyrja, um Landsbankin, tá hann vísti til búskaparfrøðiliga gransking um miðbankar, tá hann vísti á uppgávurnar hjá stovninum, sum vanliga eru miðbankauppgávur, tá hann vísti til gongdina úti í heimi við øðrum tjóðbankum, og tá hann vísti til europeisku tjóðbankarnar, sum vórðu varðveittir, eftir at londini fóru við í eurosamstarvið, ikki kendi munin á Landsbankanum og einum miðbanka.
Nakrar keldur:
Barro and Gordon (1983): Rules, discretion and reputation in a model of monetary policy. J. of Monetary Economics 12, 101-121.
Jensen (1997): Credibility of Optimal Monetary Delegation. American Economic Review 87, 911-920.
Kydland and Prescot (1977): Rules rather than discretion: The inconstistency of optimal plans. J. of Political Economy 85, 437-490.
Persson and Tabellini (1993): Designing institutions for monetary stability. Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy 39, 53-89.
Persson and Tabellini (2000): Political Economics, Explaining Economic Policy. MIT Press.
Schultz (1999): Monetary Policy, Delegation and Polarization. Economic Journal 109, 164-178.
Walsh (1995): Optimal Contracts for Central Bankers. American Economic Review 85, 150-167.
fredag den 11. juni 2004
Hermann Oskarsson hevur atfinning uppiborið
(Lesarabræv í Dimmalætting 11. juni 2004)
Tað er í hesum døgum vanligt í lesarabrøvum at taka tað fyrivarni, at man var ikki á ráðstevnuni, sum var á Christiansborg, og tí ikki hevur hoyrt, hvat varð sagt. So lat meg beinanvegin boða frá, at eg var á ráðstevnuni, sum alt nú er á gosi um.
Eg hoyrdi ein frálíkan fyrilestur hjá Hermanni Oskarsson. Hermann nevndi kanska ikki fiskimannaskattaavslátturin beinleiðis, men tá eg hoyrdi hann tosa um avleiðingar av blokkinum sum eru skaðiligar og avlaga vinnumynstrið, ljóðaði tað fyrst og fremst sum fiskimannaskattaavsláttur fyri mær.
Misskiljingar
Í Føroyum halda alt ov mong, at vit mugu liva av at fiska og at virka og selja fisk, tí tað er tað vit duga best, og at tí má fiskivinnan stuðlast. Hetta er ein stór misskiljing. Um at fiska og virka fisk er tað vit duga best, so skal fiskivinnan ikki hava stuðul? Tað er ein óprógvaður pástandur, at tað føroyingar duga best er at fiska og virka fisk. Um vit gevast at stuðla øllum vinnum fáa vit svar uppá hvat føroyingar duga best. Um fiskivinnan ikki klárar seg uttan stuðul, er tað tí vit ikki duga best at fiska og virka og selja fisk, men duga okkurt annað betur. Fiskimannaskattaavsláttur er ein av fleiri orsøkum til at vit ikki vita, hvat tað kann vera.
Mong halda, at fiskimannaskattaavslátturin er sosialt órættvísur. Tað er ein spurningur um hugsjón, og tað ætli eg ikki at viðgera her. Men stuðul til fiskivinnuna, sum fiskimannaskattaavslátturin er, er eisini størsta forðingin fyri búskaparmenning í Føroyum í dag.
Skaðilig árin
Skaðiligu avleiðingarnar av fiskimannaskattaavsláttrinum eru fleiri. Skattaavslátturin er dýrur fyri landskassan, sum harvið ikki hevur ráð til at gjalda fyri onnur meira átrokandi endamál, har av mong endamál, sum kunnu økja búskaparvøksturin. Fiskimannaskattaavslátturin er ein forðing fyri møguleikunum hjá øðrum vinnum, tí íløgur í fiskivinnuna fáa fyrimunir. Fiskimannaskattaavslátturin forðar menning av fiskivinnuni, av tí at skattaavslátturin lækkar lønarlagið í fiskivinnuni. Fiskimannaskattaavslátturin gagnar heldur ikki fiskimonnum, tí hann ávirkar arbeiðsumstøðurnar hjá fiskimonnum til tað verra, á sama hátt sum lønirnar.
Taparar og vinnarar
Serliga tey, ið merkja skaðiligu avleiðingarnar av fiskimannaskattaavsláttrinum eiga at ynskja at avtaka skattaavslátturin: Vinnulívsmenn, sum ikki eru í fiskivinnu eiga at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin. Dugnaligastu reiðararnir eiga eisini at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin. Og fiskimenn eiga eisini at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin.
Fiskimannaskattaavslátturin er ikki skaðiligur fyri øll. Skattaavslátturin gagnar tveimum bólkum í samfelagnum: Minni dugnaligir reiðarar og minni dugnaligir formenn í fiskimannafeløgum. Hvussu hesir tveir bólkarnir, sum helst eru smáir, hava fingið ein meiriluta í Løgtinginum at arbeiða fyri teirra áhugamálum ímóti áhugamálunum hjá øllum hinum, skilji eg ikki.
Einasta orsøk at finnast at Oskarsson í sambandi við hansara fyrilestur á Christiansborg er, at hann ikki meira týðiligt segði frá skaðiligu avleiðingunum av fiskimannaskattaavsláttrinum. Tíbetur hevur hann sagt nakað av tí fyrr. Men tað er nokk eisini orsøkin til at alt er á gosi.
Flóvin Eidesgaard, búskaparfrøðingur
Tað er í hesum døgum vanligt í lesarabrøvum at taka tað fyrivarni, at man var ikki á ráðstevnuni, sum var á Christiansborg, og tí ikki hevur hoyrt, hvat varð sagt. So lat meg beinanvegin boða frá, at eg var á ráðstevnuni, sum alt nú er á gosi um.
Eg hoyrdi ein frálíkan fyrilestur hjá Hermanni Oskarsson. Hermann nevndi kanska ikki fiskimannaskattaavslátturin beinleiðis, men tá eg hoyrdi hann tosa um avleiðingar av blokkinum sum eru skaðiligar og avlaga vinnumynstrið, ljóðaði tað fyrst og fremst sum fiskimannaskattaavsláttur fyri mær.
Misskiljingar
Í Føroyum halda alt ov mong, at vit mugu liva av at fiska og at virka og selja fisk, tí tað er tað vit duga best, og at tí má fiskivinnan stuðlast. Hetta er ein stór misskiljing. Um at fiska og virka fisk er tað vit duga best, so skal fiskivinnan ikki hava stuðul? Tað er ein óprógvaður pástandur, at tað føroyingar duga best er at fiska og virka fisk. Um vit gevast at stuðla øllum vinnum fáa vit svar uppá hvat føroyingar duga best. Um fiskivinnan ikki klárar seg uttan stuðul, er tað tí vit ikki duga best at fiska og virka og selja fisk, men duga okkurt annað betur. Fiskimannaskattaavsláttur er ein av fleiri orsøkum til at vit ikki vita, hvat tað kann vera.
Mong halda, at fiskimannaskattaavslátturin er sosialt órættvísur. Tað er ein spurningur um hugsjón, og tað ætli eg ikki at viðgera her. Men stuðul til fiskivinnuna, sum fiskimannaskattaavslátturin er, er eisini størsta forðingin fyri búskaparmenning í Føroyum í dag.
Skaðilig árin
Skaðiligu avleiðingarnar av fiskimannaskattaavsláttrinum eru fleiri. Skattaavslátturin er dýrur fyri landskassan, sum harvið ikki hevur ráð til at gjalda fyri onnur meira átrokandi endamál, har av mong endamál, sum kunnu økja búskaparvøksturin. Fiskimannaskattaavslátturin er ein forðing fyri møguleikunum hjá øðrum vinnum, tí íløgur í fiskivinnuna fáa fyrimunir. Fiskimannaskattaavslátturin forðar menning av fiskivinnuni, av tí at skattaavslátturin lækkar lønarlagið í fiskivinnuni. Fiskimannaskattaavslátturin gagnar heldur ikki fiskimonnum, tí hann ávirkar arbeiðsumstøðurnar hjá fiskimonnum til tað verra, á sama hátt sum lønirnar.
Taparar og vinnarar
Serliga tey, ið merkja skaðiligu avleiðingarnar av fiskimannaskattaavsláttrinum eiga at ynskja at avtaka skattaavslátturin: Vinnulívsmenn, sum ikki eru í fiskivinnu eiga at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin. Dugnaligastu reiðararnir eiga eisini at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin. Og fiskimenn eiga eisini at ynskja at avtaka fiskimannaskattaavslátturin.
Fiskimannaskattaavslátturin er ikki skaðiligur fyri øll. Skattaavslátturin gagnar tveimum bólkum í samfelagnum: Minni dugnaligir reiðarar og minni dugnaligir formenn í fiskimannafeløgum. Hvussu hesir tveir bólkarnir, sum helst eru smáir, hava fingið ein meiriluta í Løgtinginum at arbeiða fyri teirra áhugamálum ímóti áhugamálunum hjá øllum hinum, skilji eg ikki.
Einasta orsøk at finnast at Oskarsson í sambandi við hansara fyrilestur á Christiansborg er, at hann ikki meira týðiligt segði frá skaðiligu avleiðingunum av fiskimannaskattaavsláttrinum. Tíbetur hevur hann sagt nakað av tí fyrr. Men tað er nokk eisini orsøkin til at alt er á gosi.
Flóvin Eidesgaard, búskaparfrøðingur
lørdag den 21. februar 2004
Lógin hjá Murphy
(Grein í Sosialinum 21. februar 2004 undir teiginum »Teldubrævið«)
Lógin hjá Murphy (»If anything can go wrong, it will«) hevur eina útgávu fyri búskaparfrøðiliga ráðgeving:
Tá búskaparfrøðingarnir eru samdir um tilmæli, hava teir minst ávirkan. Tá teir vita minst og eru ósamdir, verður lurta eftir teimum. (mín týðing)
Hetta galdar nokk eisini fyri fiskifrøðingar og nógvar aðrar frøðingar.
Hetta síggja vit kanska serliga í valstríði, har búskaparpolitisk og onnur uppskot kunnu verða væl undirbygd við endurgevingum frá búskaparfrøðingum og øðrum serfrøðingum, samstundis sum atfinnararnir eisini endurgeva sínar serfrøðingar.
Eitt aktuelt dømi er uppskotið hjá samgonguni um ein skattalætta og samstundis at hækka inngjaldið til Arbeiðsmarknaðareftirlønargrunnin (sum fyrr æt »Samhaldsfasti«). Tað var kanska eitt PR-mistak av teimum stóru, tá samgongan almannakunngjørdi hetta saman, men uttan samstundis at almannakunngera hvussu stóra øking í útgjaldinum frá Samhaldsfasta, økingin av inngjaldinum fór at hava sum beinleiðis avleiðing.
Tí tá atfinnararnir fóru at rokna, var inngjaldið til Samhaldsfasta tikið við sum skattahækking. Men útgjaldið úr Samhaldsfasta var als ikki rokna uppí. Tí gjørdist sosiala slagsíðan so ógvuslig í útrokningunum.
Hvussu nógv prosent aftrat lønini hevði Føroya Arbeiðarafelag skula havt í eftirlønargrunn fyri at teirra limir við eftirlønaraldur skulu fáa eitt eftirlønarútgjald sum svarar til økingina, sum nú kemur í útgjaldinum frá Samhaldsfasta?
Var tað henda øking av útgjaldinum, sum gjørdi atfinningarnar frá fakfeløgunum so nógv veikari eftir kunnandi fundin við landsstýrismannin í fíggjarmálum og løgmann um broytingarnar og avleiðingarnar? PowerPoint er ikki so galið.
Sannleikin man vera, at tað er hvørki so gott sum samgongan sigur, ella so ringt sum atfinnarar siga.
Tí er tað skilabesta nokk at gera sum Hermann Oskarsson, formaður í búskaparráðnum, mælti til og lurta eftir óheftum serfrøðingum, áðrenn broytingarnar verða framdar. Men um lógin hjá Murphy fyri búskaparfrøðiliga ráðgeving heldur, verður tað ikki gjørt.
Eitt grovt dømi um misbrúk av serkunnleika er mátin stjórnirnar hjá George W. Bush og Tony Blair brúktu fregnartænastufrágreiðingar til at grundgeva fyri at fara í kríggj í Irak.
Metingarnar hjá fregnartænastunum vórðu valdar burturúr sum Bush og Blair lysti, og veruleikin varð snaraður. Og listin við ítøkiligum lygnum hjá Bush í røðum fyri kongressini, í sjónvarpsrøðum og á tíðindafundum er langur. Colin Powell, uttanríkisráðharri, var í ST við følskum prógvum fyri vandanum frá hópoyðingarvápnum í Irak.
Við teimum ræðuligu avleiðingunum, sum eru av kríggi, er avgerðin um kríggj á skeivum ella følskum grundarlag kanska skeivasta avgerð hjá nøkrum amerikanskum forseta í hvussu er í fimmti ár. Irakar verða helst fegnir í longdini, hóast eisini teir hava mist. Kanska var avgerðin um kríggið røtt, men grundarlagið má vera í lagi, og fólk má fáa sannleikan at vita.
Politikkur sum ikki er umhugsaður og fyrireikaður og er grundaður á holla vitan kann gera størri skaða enn gagn. Tá talan er um búskaparpolitikk kunnu avleiðingarnar gerast ringast fyri júst tey, sum politikkurin skuldi hjálpa.
Politikkur sum í stóran mun er grundaður á serfrøðingatilmæli er kanska minni spennandi, men hann heldur kanska betur í longdini.
Tað er kanska besta argument fyri at gera breiðar semjur, eisini tá man hevur smalan meiriluta.
Lógin hjá Murphy (»If anything can go wrong, it will«) hevur eina útgávu fyri búskaparfrøðiliga ráðgeving:
Tá búskaparfrøðingarnir eru samdir um tilmæli, hava teir minst ávirkan. Tá teir vita minst og eru ósamdir, verður lurta eftir teimum. (mín týðing)
Hetta galdar nokk eisini fyri fiskifrøðingar og nógvar aðrar frøðingar.
Hetta síggja vit kanska serliga í valstríði, har búskaparpolitisk og onnur uppskot kunnu verða væl undirbygd við endurgevingum frá búskaparfrøðingum og øðrum serfrøðingum, samstundis sum atfinnararnir eisini endurgeva sínar serfrøðingar.
Eitt aktuelt dømi er uppskotið hjá samgonguni um ein skattalætta og samstundis at hækka inngjaldið til Arbeiðsmarknaðareftirlønargrunnin (sum fyrr æt »Samhaldsfasti«). Tað var kanska eitt PR-mistak av teimum stóru, tá samgongan almannakunngjørdi hetta saman, men uttan samstundis at almannakunngera hvussu stóra øking í útgjaldinum frá Samhaldsfasta, økingin av inngjaldinum fór at hava sum beinleiðis avleiðing.
Tí tá atfinnararnir fóru at rokna, var inngjaldið til Samhaldsfasta tikið við sum skattahækking. Men útgjaldið úr Samhaldsfasta var als ikki rokna uppí. Tí gjørdist sosiala slagsíðan so ógvuslig í útrokningunum.
Hvussu nógv prosent aftrat lønini hevði Føroya Arbeiðarafelag skula havt í eftirlønargrunn fyri at teirra limir við eftirlønaraldur skulu fáa eitt eftirlønarútgjald sum svarar til økingina, sum nú kemur í útgjaldinum frá Samhaldsfasta?
Var tað henda øking av útgjaldinum, sum gjørdi atfinningarnar frá fakfeløgunum so nógv veikari eftir kunnandi fundin við landsstýrismannin í fíggjarmálum og løgmann um broytingarnar og avleiðingarnar? PowerPoint er ikki so galið.
Sannleikin man vera, at tað er hvørki so gott sum samgongan sigur, ella so ringt sum atfinnarar siga.
Tí er tað skilabesta nokk at gera sum Hermann Oskarsson, formaður í búskaparráðnum, mælti til og lurta eftir óheftum serfrøðingum, áðrenn broytingarnar verða framdar. Men um lógin hjá Murphy fyri búskaparfrøðiliga ráðgeving heldur, verður tað ikki gjørt.
Eitt grovt dømi um misbrúk av serkunnleika er mátin stjórnirnar hjá George W. Bush og Tony Blair brúktu fregnartænastufrágreiðingar til at grundgeva fyri at fara í kríggj í Irak.
Metingarnar hjá fregnartænastunum vórðu valdar burturúr sum Bush og Blair lysti, og veruleikin varð snaraður. Og listin við ítøkiligum lygnum hjá Bush í røðum fyri kongressini, í sjónvarpsrøðum og á tíðindafundum er langur. Colin Powell, uttanríkisráðharri, var í ST við følskum prógvum fyri vandanum frá hópoyðingarvápnum í Irak.
Við teimum ræðuligu avleiðingunum, sum eru av kríggi, er avgerðin um kríggj á skeivum ella følskum grundarlag kanska skeivasta avgerð hjá nøkrum amerikanskum forseta í hvussu er í fimmti ár. Irakar verða helst fegnir í longdini, hóast eisini teir hava mist. Kanska var avgerðin um kríggið røtt, men grundarlagið má vera í lagi, og fólk má fáa sannleikan at vita.
Politikkur sum ikki er umhugsaður og fyrireikaður og er grundaður á holla vitan kann gera størri skaða enn gagn. Tá talan er um búskaparpolitikk kunnu avleiðingarnar gerast ringast fyri júst tey, sum politikkurin skuldi hjálpa.
Politikkur sum í stóran mun er grundaður á serfrøðingatilmæli er kanska minni spennandi, men hann heldur kanska betur í longdini.
Tað er kanska besta argument fyri at gera breiðar semjur, eisini tá man hevur smalan meiriluta.
fredag den 3. oktober 2003
Hvat fer Irak at enda við?
(Grein í Sosialinum 3. oktober 2003 undir teiginum »Teldubrævið«)
Tann næsti tankin, sum kom til mín 11. september 2001 eftir at Kim segði mær um álopið á World Trade Center og Pentagon var optimistiskur. (Tann fyrsti var, at nógv fólk vóru deyð.) Hetta var áðrenn eg hevði sæð myndirnar í sjónvarpinum. Áðrenn eg hevði hoyrt nakrar reaksjónir uppá álopini. Eg hugsaði, at nú fóru amerikanararnir kanska at loysa trupulleikan Miðeystur einaferð med alla.
Tað er nú beint yvir eitt ár síðani, at Bush forseti fekk heimild frá Kongressini at brúka hermegi at avvápna Saddam Hussein. Hópoyðingarvápn vórðu brúkt sum umbering, hóast øll prógv bendu á, at eingi slík vápn vóru í Irak. (Hetta skrivaði eg um fyri einum ári síðani.) Eg skilji ikki at fólk, sum ikki kravdu at síggja prógv fyri hópoyðingarvápnum undan krígnum, nú eru ill tí tey vórðu villleidd.
Sjálvandi var tað ein onnur ætlan við at fella Saddam Hussein: Irak var rætta staðið at byrja, skuldi man tvinga fólkaræði til Miðeysturs. Man visti tá heldur ikki rættiliga, hvat annað man skuldi gera í bardaganum ímóti yvirgangi, so at leypa á Irak var hóskandi uppgáva.
Mong ávaraðu um, at vit vita so lítið um Miðeystur og søgdu, at tað var vónleyst at fáa fólkaræði í einum landi í Miðeystri, tí tað er ikki møguligt í teirra mentan. Hesum loyvi eg mær at ivast í, í hvussu er tann partin, ið er at atkvøða, duga fólk í Miðeystri:
Sangkappingin »Idols«, sum føroyska Ása var við í Danmark til hon varð blakað úr, hevur eisini verið í Miðeystri, har kappingin varð nevnd »Superstar« og fevndi um fleiri lond. Í finaluni, sum var um miðjan august, vóru tvey ung talent úr Jordan og Sýria, og gentan úr Jordan vann við 52% av atkvøðunum hjá hyggjarunum ímóti 48% til tann frá Sýria. Hálv fimta miljón fólk úr øllum Miðeystri atkvøddu gjøgnum Internet. (AP-Beirut og New York Times) Tað áhugaverda og nýggja er ikki, at tey hava sangkappingar, men at fólkið slapp at velja vinnaran, og tí var sigurin eisini so tepur!
Gallup International spurdi um mánaðarskifti apríl-mai 25000 fólk í meira enn 30 londum um teirra støðu til kríggið í Irak. Hetta var tá undirtøkan fyri krígnum var størst í USA, tað var jú 1. mai Bush fráboðaði at kríggið var av. Tað var rættiliga áhugavert, at mest positivu metingar um avleiðingarnar av krígnum komu úr Kosovo, har undirtøkan fyri krígnum var størri enn í USA. (Gallup International /Berlingske Tidende, mai 2003)
Í Kosovo hava tey fyri ikki langari tíð síðani kent ágóðan av altjóða uppílegging og amerikanskari hermegi. Teirra hugsan í dag boðar kanska frá góðum um vánirnar fyri at vinna í Irak sum frálíður. Størsti vandin fyri heimsfriðin og –stabilitetin er ikki hópoyðingarvápn, men ungir arabarar, sum eru illir um støðuna, sum er úrslit av religiøsara kúgan, geva Vesturheiminum skyldina, og gerast amboð hjá ekstremistunum. Tí má stríðið í Irak vinnast.
Hetta vita ekstremistisku átrúnaðarligu leiðararnir, sum kunnu missa valdið. Bardagin millum fólkaræði og religiøsa kúgan stendur tí nú í Irak. Og harða og varandi mótstøðan í Irak er ikki tekin um at amerikanarar eru við at tapa, men tekin um at muslimskir átrúnaðarligir leiðarar óttast at missa sítt vald.
Muslimsku londini hava júst samtykt ikki at stuðla amerikansku hersetingini, og í staðin at heita á amerikanarar um at fara úr Irak. Hesar stjórnir fara harvið í part við átrúnaðarligari kúgan, men teirra grundarlag er partvís sama kúgan. Hesar stjórnir hava eisini stuðlað Saddam Hussein og hava tí svikið irakiska fólkið.
Yndissamanberingin hjá mongum, sum stuðla krígnum í Irak eru Týskland og Japan í 1945. Tá eydnaðist væl at endurbyggja londini sum fólkaræðislig samfeløg. Men ein munur er á støðuni í Irak nú og støðuni í Týsklandi og Japan í 1945: Mótstøðan móti amerikanarum í Irak fær aktivan stuðul úr fleiri londum.
Verður einki gjørt við hetta, minnir Irak meira um Afghanistan hjá russum í 80-unum og Vietnam hjá amerikanarum í 60- og 70-unum.
Tann næsti tankin, sum kom til mín 11. september 2001 eftir at Kim segði mær um álopið á World Trade Center og Pentagon var optimistiskur. (Tann fyrsti var, at nógv fólk vóru deyð.) Hetta var áðrenn eg hevði sæð myndirnar í sjónvarpinum. Áðrenn eg hevði hoyrt nakrar reaksjónir uppá álopini. Eg hugsaði, at nú fóru amerikanararnir kanska at loysa trupulleikan Miðeystur einaferð med alla.
Tað er nú beint yvir eitt ár síðani, at Bush forseti fekk heimild frá Kongressini at brúka hermegi at avvápna Saddam Hussein. Hópoyðingarvápn vórðu brúkt sum umbering, hóast øll prógv bendu á, at eingi slík vápn vóru í Irak. (Hetta skrivaði eg um fyri einum ári síðani.) Eg skilji ikki at fólk, sum ikki kravdu at síggja prógv fyri hópoyðingarvápnum undan krígnum, nú eru ill tí tey vórðu villleidd.
Sjálvandi var tað ein onnur ætlan við at fella Saddam Hussein: Irak var rætta staðið at byrja, skuldi man tvinga fólkaræði til Miðeysturs. Man visti tá heldur ikki rættiliga, hvat annað man skuldi gera í bardaganum ímóti yvirgangi, so at leypa á Irak var hóskandi uppgáva.
Mong ávaraðu um, at vit vita so lítið um Miðeystur og søgdu, at tað var vónleyst at fáa fólkaræði í einum landi í Miðeystri, tí tað er ikki møguligt í teirra mentan. Hesum loyvi eg mær at ivast í, í hvussu er tann partin, ið er at atkvøða, duga fólk í Miðeystri:
Sangkappingin »Idols«, sum føroyska Ása var við í Danmark til hon varð blakað úr, hevur eisini verið í Miðeystri, har kappingin varð nevnd »Superstar« og fevndi um fleiri lond. Í finaluni, sum var um miðjan august, vóru tvey ung talent úr Jordan og Sýria, og gentan úr Jordan vann við 52% av atkvøðunum hjá hyggjarunum ímóti 48% til tann frá Sýria. Hálv fimta miljón fólk úr øllum Miðeystri atkvøddu gjøgnum Internet. (AP-Beirut og New York Times) Tað áhugaverda og nýggja er ikki, at tey hava sangkappingar, men at fólkið slapp at velja vinnaran, og tí var sigurin eisini so tepur!
Gallup International spurdi um mánaðarskifti apríl-mai 25000 fólk í meira enn 30 londum um teirra støðu til kríggið í Irak. Hetta var tá undirtøkan fyri krígnum var størst í USA, tað var jú 1. mai Bush fráboðaði at kríggið var av. Tað var rættiliga áhugavert, at mest positivu metingar um avleiðingarnar av krígnum komu úr Kosovo, har undirtøkan fyri krígnum var størri enn í USA. (Gallup International /Berlingske Tidende, mai 2003)
Í Kosovo hava tey fyri ikki langari tíð síðani kent ágóðan av altjóða uppílegging og amerikanskari hermegi. Teirra hugsan í dag boðar kanska frá góðum um vánirnar fyri at vinna í Irak sum frálíður. Størsti vandin fyri heimsfriðin og –stabilitetin er ikki hópoyðingarvápn, men ungir arabarar, sum eru illir um støðuna, sum er úrslit av religiøsara kúgan, geva Vesturheiminum skyldina, og gerast amboð hjá ekstremistunum. Tí má stríðið í Irak vinnast.
Hetta vita ekstremistisku átrúnaðarligu leiðararnir, sum kunnu missa valdið. Bardagin millum fólkaræði og religiøsa kúgan stendur tí nú í Irak. Og harða og varandi mótstøðan í Irak er ikki tekin um at amerikanarar eru við at tapa, men tekin um at muslimskir átrúnaðarligir leiðarar óttast at missa sítt vald.
Muslimsku londini hava júst samtykt ikki at stuðla amerikansku hersetingini, og í staðin at heita á amerikanarar um at fara úr Irak. Hesar stjórnir fara harvið í part við átrúnaðarligari kúgan, men teirra grundarlag er partvís sama kúgan. Hesar stjórnir hava eisini stuðlað Saddam Hussein og hava tí svikið irakiska fólkið.
Yndissamanberingin hjá mongum, sum stuðla krígnum í Irak eru Týskland og Japan í 1945. Tá eydnaðist væl at endurbyggja londini sum fólkaræðislig samfeløg. Men ein munur er á støðuni í Irak nú og støðuni í Týsklandi og Japan í 1945: Mótstøðan móti amerikanarum í Irak fær aktivan stuðul úr fleiri londum.
Verður einki gjørt við hetta, minnir Irak meira um Afghanistan hjá russum í 80-unum og Vietnam hjá amerikanarum í 60- og 70-unum.
Abonner på:
Opslag (Atom)