Fíggjarpolitikkur og veðrið

In.fo veit at siga

- Javnvág skal vera á fíggjarlógini fyri 2016.

Tað eru bæði samgongan og andstøðan í Fíggjarnevndini samd um.

Men at samtykkja javnvág á fíggjarlógini er líka býtt sum at samtykkja gott veður. Tað er tó bara tann fyrra samtyktin, sum kann verða beinleiðis skaðilig.

Fíggjarkarmar 2012 og 2013

Fíggjarkarmarnir 2012, síða 2: Makrelsamgongan vildi kompensera fyri lønar- og prísvøkstur:

Fíggjarkarmarnir 2013, síða 3: ABDH-samgongan vildi brúka plenuklippara við ikki at kompensera:

Samgongan er farin at verja seg við at vísa til nøkur tøl frá 2011 sum vóru ásett fyri 2014. Trupulleikar á eldraøkinum í 2013 hava so einki at gera við ætlaðar játtanir í 2011 fyri 2014.

Markleysur fantasiur at verja tað skeiva

Stórt sæð allir búskaparfrøðingar hava eftirhondini ásannað, at sparipolitikkur er ikki loysnin uppá búskaparkreppuna, sum jú hongur neyvt saman við at nýtslan og íløguhugurin eru nógv lægri enn miðal. Nýtslan er lægri, partvís av neyð, men eisini av ótta. Íløgur eru lægri, tí tær bíða eftir nýtsluni. Tá støðan í búskapinum er soleiðis, gera almennar sparingar ilt verri.

Tann gransking, sum hevur stuðlað sparipolitikkinum, hevur víst seg at vera sjusk -- og á markinum til fusk. Serliga hava tvey tveymanslið av búskaparfrøðingum fingið umrøðu:

• Alesina og Ardagna, ið vildu vera við, at skattabroytingar hava størri multiplikatorar enn almennar útreiðslur. Tað vildi merkt, at almennar sparingar samstundis sum skattalættar verða framdir, vilja virka stimbrandi uppá búskapin, og tað gongur beint ímóti tí, búskaparfrøðin nevnir The Balanced Budget Multiplier. Hetta er seinni afturvíst av IMF, í tí frágreiðing sum eg umrøddi her.
• Reinhart og Rogoff, ið vildu vera við, at tá skuldin hjá tí almenna fer upp um 90 pct av BTÚ, heldur búskaparvøksturin uppat. Hetta kann man nevna formaliserað skuldarfelluhysterí, men statistiska analysan var als ikki so greið, men kortini yvirseldu tey síni úrslit uppá tað grovasta og fingu góða undirtøku frá øllum teimum, sum fegin vildu trúgva tí, tí tað kundi brúkast politiskt. (Sí samanklipp her.) Nógvir økonomar vóru alla tíðina skeptiskir, men ikki fyrr enn nýliga, tá ein lesandi skuldi endurgera útrokningarnar, men ikki fekk tað at stemma, og tí bað um at fáa datasettið frá RR, kom fram, at RR høvdu bæði manipulerað við data og "gloymt" at taka alt við.

Skeivur politikkur hevur skaðiliga ávirkan

Síðstu búskapartølini staðfesta tað, sum fleiri onnur búskapartøl hava givið varhugan av seinastu mánaðirnar: Skeivi politikkurin rakar nú eisini tey londini, sum skuldu verið væl fyri!

Serliga Týskland hevur -- gjøgnum ES -- lagt trýst á suðureuropeisku londini at spara og skerja, hóast búskapurin er í lágkonjunkturi. Men nú rakar kreppan eisini Týskland.

At brúka orðini tragikomiskt er óhóskandi um nakað sum hevur so syrgiligar avleiðingar fyri miljónir av fólkum, so vit halda okkum til at siga, at timingin er tragisk. Tí hetta hendir fáar dagar eftir at tað er komið fram, at einastu og seinastu seriøsu økonomarnir sum talaðu fyri sparipolitikki høvdu gjørt fleiri grovar feilir í síni gransking (meira um tað ein av komandi døgunum). Nú er eingin seriøsur økonomur longur sum stuðlar sparipolitikki í hesi kreppu.

Um trý uppsløg á facebook

Fyrst í árinum slóg ein vinkona hesa myndina á veggin hjá mær á facebook

No Hope For Human Race

og spurdi:

Kennir tú teg aftur? >:)

(Eg skilji ikki hasi teknini aftaná spurnartekin, men tey vóru við uppslagnum.)

Stutt um timing av sparingum

Fíggjarmálaráðið fyrireikar fíggjarkarmar fyri 2014.

Jørgen Niclasen sigur við útvarpið:

málið hjá landsstýrinum er framvegis, at javnvág ella eitt lítið avlop skal vera í fíggjarlógini fyri 2016. Og tað er framvegis ein stór avbjóðing

(...) Lata vit bara standa til, verður hallið í fíggjarlógini okkurt um 200 milliónir krónur um árið øll árini, 

Føroyski búskapurin er 13 mia kr. Um búskapurin veksur bara 5 pct um árið nominelt, so veksur búskapurin meira enn 600 mió kr um árið, og harav vaksa almennu inntøkurnar (við verandi skattatrýsti) við meira enn 250 mió kr um árið. So lat hallið fáa frið.

Búskaparráðið vildi niðurleggja ALS

Í eini tekstboks í á síðu 24 í frágreiðingini (pdf) hjá Búskaparráðnum í desember 2008, skrivar ráðið:

Niðurlegging av ALS

Hugsanin aftanfyri stóru eginognina hjá ALS er at kunna standa ímóti stórum og drúgvum arbeiðsloysi. Búskaparráðið heldur tó, at hetta er ein óneyðug upphópan av peningi, tí til ber at tálma stórum arbeiðsloysi uttan ein stovn sum ALS. Búskaparráðið mælti tískil til fyrr í ár, at lata kapping ráða á arbeiðsloysismarknaðinum, so fólk kundu velja at tryggja seg privat. Har er tó eisini annar møguleiki, um fólk vilja halda á við almennari arbeiðsloysistrygging. Tað er at lata landið hava arbeiðsloysistryggingina um hendið.

Landið kann jú eins væl og ALS rinda arbeiðsloysispengar og móttaka arbeiðsloysisinngjaldið ígjøgnum landsskattin. Einasti munurin er tann, at tá verður ikki neyðugt at savna saman pening í so stórum nøgdum, tí landið hevur jú ongan trupulleika við halli á fíggjarlógini, um arbeiðsloysið er stórt í nøkur ár. Við slíkari umlegging hevði borið til at nýta peningin, ið er í grunninum. Til dømis hevði borið til at lækka uttanlandaskuldina, sum allir føroyingar eru við til at niðurrinda.

Búskaparráðið var tá mannað við Gunn Danielsen, Jørn Astrup Hansen, Kaj Johannessen, Rúnu Hjelm, Zvonko Mrdalo, Elisabeth Eldevig Olsen og Duritu Tausen. Róar Akralíð var skrivari. Búskaparráðið hevði tá sjey limir (eftir lógini frá 1995) harav fyrstu trý vóru búskaparfrøðingar og hini fýra aðrir relevantir frøðingar.

Konjunktursveiggj og fíggjarpolitikkur

Nýtt arbeiðsrit frá IMF, Fiscal Multipliers and the State of the Economy, staðfestir, hvussu man skal føra konjunkturútjavnandi politikk:

Government spending shocks have a larger effect on output when the output gap is negative

og:

quite a consistent result across countries is that first year revenue multipliers are small. (s. 13)

Politikkurin ávirkar búskapin, ikki snakk

Á fíggjarmarknaðinum uppføra fólk seg til tíðir sum hysteriskar kellingar, sum Lykketoft segði. Men tað gera fólk ikki við sínum privatbúskapi. Psykologi og álit hevur nógv at siga fyri búskapin, men hvørki samgonga ella andstøða kunnu ræða fólk við at snakka. Ella rópa.

Tað er politikkurin hjá samgonguni sum er orsøk til, at búskapurin koyrir í tómgongd.

Óupplýsta fíggjarnevndin

Bill Justinussen, samgongulimur í fíggjarnevndini:

Javnvág á fíggjarlógini er eitt mál í sjálvum sær.
(fyrst endurgivið á facebook) 

So vita vit, at Bill hevur fullkomiliga misskilt uppgávuna. Er nakar í hasi fíggjarnevndini, sum hevur minni skil enn Bill?

Búskaparfrøðin um føroyska kreppupolitikkin

Tað er rætt, at búskaparfrøðingar hava ikki verið samdir um hvat rætti kreppupolitikkurin er.

Eg byrjaði fyri tíð síðani av og á at pástanda í búskaparkjaki, at alt fleiri búskaparfrøðingar fluttu seg rætta vegin, t.e. viðurkenna at sparipolitikkur er ikki rætta loysnin uppá hesa búskaparkreppuna heldur. Tað var kanska at spenna bogan í meira lagi at siga hetta var hent, men væntaði eg, at tað var bara spurningur um tíð. Og við seinastu frágreiðingini (World Economic Outlook) hjá IMF, sum eg umrøddi fríggjadagin, er hent eitt avgerandi brot við tann kreppupolitikk, sum hevur rátt síðani miðskeiðis í 2010, tá búskaparpolitikkurin í staðin fyri at bekymra seg um búskaparkreppuna fór at ræðast eina vaksandi skuld.

(Í Føroyum byrjaði man tó longu á vári 2009 at ræðast vaksandi skuld, áðrenn man stúrdi fyri búskapinum. Og í hvønn mun búskaparkreppan tí er sjálvskapt av einum óneyðugum skuldarfelluhysteríi er sanniliga vert eina nærri greining, serliga sæð í ljósinum av, at drúgvur lágkonjunkurur hevur verið, hóast tað gongur væl við útflutninginum.)

Meira um skeiva finanspolitikkin

At IMF hevur ásannað at kontraktivur finanspolitikkur í djúpum lágkonjunkturi/kreppu hevur nógv størri skaðiliga ávirkan á búskapin enn tey hildu, hevur verið nógv viðgjørt á búskaparbloggunum hesa vikuna, og hvørjar avleiðingarnar eiga verða fyri finanspolitikkin. Jonathan Portes, sum eg endurgav fyrradagin, minnir á nakað hann skrivaði fyri hálvum ári síðani:

Clearly long-run solvency is also essential. But, in Spain and Italy, trying to hit arbitrary short-run deficit targets, as proposed by the European Commission, is likely if anything to be counterproductive to the objective of long-run sustainability.

Búskaparfrøðingar broyta meining

Hetta er veruliga áhugavert!

Av 20 búskaparfrøðingum, sum í februar 2010 mæltu bretsku stjórnini til ein sparipolitikk sum reaktión uppá búskaparkreppuna, er í dag bara ein sum framvegis stendur við sítt gamla tilmælið, meðan níggju mæla til at broyta politikk. (Hinir vilja ikki svara ella eru ikki at hitta.)

Búskaparfrøðingarnir mæla til at læna fyri at seta almenn arbeiði í gongd.

Strukturella hallið er skapt av ABDH

Í Løgtinginum segði Eyðgunn Samuelsen í dag, at Landsbankastjórin hevur sagt í Fíggjarnevndini hjá Løgtinginum, at tey í Landsbankanum meta strukturella hallið at vera góðar 200 mió kr.

Tíverri er hetta einans ein meting, og byggir ikki á eina nágreiniliga greining og útrokning. Eg havi í øðrum sambandi longu skrivað um tørvin á at kenna strukturellu salduna. Tað er ov galið, at Føroyar ikki hava tøl fyri strukturella saldo, tí lítið skil er á kjakinum um fíggjarpolitikk í Føroyum, har hugtøk verða blandað við vilja og av óvart, og pástandir úr leysum lofti verða slongdir út. Um ein leypandi faklig óheft meting varð gjørd av, hvat strukturella saldoin er, hevði tað helst betur enn nakað annað megnað at lúka út í tí ringasta møsninum, sum verður ført fram um fíggjarpolitikkin og fíggjarpolitiska haldførið. Ein óheft meting um ávirkan á strukturella salduna skuldi eisini verið kravd sum partur av fyrireiking av øllum uppskot til fíggjarlóg og skattabroytingar.

Hallur av Rana um avleiðingar av flatskattinum

Hallur av Rana skrivar á Vágaportalinum um avleiðingarnar av flatskattinum, soleiðis sum tær síggjast í uppskotinum til fíggjarkarmar, og eg havi hesa frustreraðu viðmerking:

Eg havi verið frustreraður í dagavís av at síggja konkret í fíggjarkarmunum, hvussu inkompetenta leiðslu, Føroyar hava, Men tá eg lesi um tað, sum Hallur lýsir tað, blívi eg meira syrgin. Tí eg haldi at tey kunnu ikki hava nakra hóming av, hvørjar avleiðingar tað fær, at landið verður so illa stýrt. Og samstundis eru tey sum stýra samd um at FORERA EINA MILJARD UM ÁRIÐ til ein lítlan politiskt útvaldan skara. Sum um tað er nakar sum helst ágóði fyri samfelagið av at geva hesa gávu.
Og við einum fakligum vinkli haldi eg so at tað mest syrgiliga er, at talan er um púra óneyðuga pínu. Hetta er fullkomiliga sjálvvalt. Av samgonguni. Hallið á fíggjarlógini er eitt yvirgangsfenomen, YVIRSKOT VERÐUR SKJÓTT AV SÆR SJÁLVUM, um tykur bara ikki knúsa búskapin. Men Fólkaflokkurin skundar sær at brúka ræðsluna um undirskot til at niðurlaga nógvar týdningarmiklar skipanir í vælferðarsamfelagnum. Og hinir eru við uppá tað.
Kunnu tykur í Føroyum ikki taka fatur í nakrar samgongulimir og rista teir grundiga og duka inn í høvdið á teimum, at TAÐ ER LYGN AT HETTA ER NEYÐUGT fyri at fáa javnvág á fíggjarlógina?

Pensjónsaldur sum konjunkturpolitikkur

Pensjónsaldurin eigur at hækka uppá longri sikt, um livialdurin heldur fram at vaksa. Men at gera tað sum sparitiltak í lágkonjunkturi er ein samanblanding av struktur- og konjunkturpolitikki, sum er sera hættislig.

Tí er tað eisini skelkandi, at tað ikki verður kritiserað av formanninum í Búskaparráðnum, tá hann varð spurdur beinleiðis um tað í útvarpinum í kvøld. Eg veit ikki um hann er generelt konfliktsky, men tað er eisini hent fyrr, at Thomas Dam tosar uttanum, tá sakligur kritikkur er uppá sítt pláss, eisini tá kritikkurin hevur verið við í skrivligu frágreiðingini. (Meira um tað í eini seinni bloggviðmerking.)

Eru góð ráð dýr?

Búskaparráðið staðfesti í januar 2006, at:

Er búskaparpolitikkurin skilagóður, so kunnu Føroyar tola sveiggj innan fiskivinnuna og harvið gjaldoyrainntøkunum, uttan at allur búskapurin fer á heysin.

Búskaparráðið ávaraði í december 2006:

Føroyski búskapurin er í hákonjunkturi. Hetta er komið av innlendskum eftirspurningi. Vinnan hevur í stóran mun økt sín fíggjarliga váða.

Eitt sindur um skattatrýstið

Øll er samd um, at skatturin er ov høgur. Serliga fyri tann sum skal rinda skattin. Hetta er forrestin ikki bara í Føroyum. Og skatturin er eisini hægri enn nakrantíð. So sigst.

Lat okkum hyggja eftir tølunum. Skattatrýst verður oftast roknað sum samlað skattainnkrevjing sum partur av bruttotjóðarúrtøkuni, BTÚ, so tað gera vit. (Aðrar definitiónir eru eisini, sum ikki geva heilt somu úrslit, men munurin er ikki stórur.) Í hagtalsgrunninum hjá Hagstovuni er møguligt at síggja eina rúgvu av tølum og fyri fleiri ár aftur eisini. Talvan AFSKATT1 gevur okkum tøl fyi skattatrýstið 1998 - 2010, og kunnu vit við tí tekna hesa mynd:

Føroyska skattatrýstið 1998-2010. Kelda: Hagstovan.

Almenn fíggjarmál (1)

Í útvarpinum í gjár á middegi hevði Dia Midjord samrøðu við Jørgen Niclasen, fíggjarmálaráðharra, um almenna húsarhaldið, í sambandi við at landsstýrið fyrireikar játtanarkarm fyri komandi fíggjarár. Jørgen Niclasen vil vera við, at vøkstur er á inntøkusíðuni, men at trupulleikar eru á útreiðslusíðuni, har tamarhald má fáast á. Og neyðugt er við sterkum lúti, tá sparast skal, verður sagt.

Lat okkum hyggja eftir tølunum.

Skal man meta um almenna búskapin yvir fleiri ár, so er rætt at máta almennar inntøkur og útreiðslur í mun til bruttotjóðarúrtøkuna, BTÚ. Hetta vísir, hvussu stóran part av samlaðu framleiðsluni í búskapinum, tað almenna tekur inn, og hvussu stóran partur av samlaðu framleiðsluni endar sum almenn nýtsla. Og hyggja vit eftir fíggjarlógini hjá Løgtinginum, sær tað soleiðis út síðani 1998, ið er tað elsta sum er atkomiligt í datagrunninum hjá Hagstovuni, og fram til 2010, sum eru nýggjastu tølini:

Kelda: Hagtalsgrunnurin hjá Hagstovuni,
fyrsta talvan undir Almenn fíggjarmál: AFINNUT

Kann man hava álit á Vinnuhúsinum?

Í Vinnusjónarmið 2011, sum hava fingið bragdliga heitið "Koyrið so á motorin", skrivar Vinnuhúsið fleiri ferðir um bygnaðarligt hall í Føroyum:

Undir Høvuðstilmæli:

Ein avgerandi fortreyt fyri einum virkisfúsum vinnulívi er, at álit er á fíggjarstýringina av landshúsarhaldinum. Føroyski almenni geirin er metstórur, umframt at vit hava eitt sonevnt bygnaðarligt hall. Tá talan er um bygnaðarligt hall, er alneyðugt við politiskum tiltøkum. (s. 9)

Undir Almenni geirin í partinum Samandráttur:

Almenni geirin í Føroyum er stórur, og útreiðslurnar seinastu árini eru vaksnar nógv. So nógv, at vit sambært Búskaparráðnum hava eitt rættiliga stórt sonevnt bygnaðarligt hall, og tí skulu politisk tiltøk til. (s. 17)