Hvorfor fortsatte krisen? Om krisens politiske økonomi

I forbindelse med Paul Krugmans besøg i Danmark forleden dag, blev han interviewet af en række medier, bl.a. Børsen TV: Kina er den største bekymring, Information: Danmark skulle aldrig have knyttet sig til euroen, og DR2 Deadline, hvor han blev interviewet af Martin Krasnik.

Skærmprint af interview i DR2 Deadline 12. jan. 2014.

Her en udskrift af DR's tekstning af interviewet i Deadline 12. januar 2014, sidste spørgsmål og et bonusspørgsmål, hvor de to diskuterer krisens politiske økonomi, selv om Krugman forinden har erkendt, at han ikke er ekspert i politik, og påstået, at i de få tilfælde i de seneste år, hvor han har taget fejl, har det været en fejlvurdering af politiske forhold. Det er alligevel meget interessant, og gengives da denne blogger overvejende er enig i betragtningerne, og har skrevet om meget af det samme tidligere, bl.a. vedr. Storbritannien her og om Murphy's lov om økonomisk politik.

Martin Krasnik:

Hvad er det, der er sket for så mange europæere i de seneste år? Vi taler om indflydelserige personer: den tyske regering, den britiske regering og traditionelle socialdemokrater, som ikke køber Deres argument. Hvad er der sket for os?

Lógin hjá Murphy -- um Skálafjarðartunnilin

Allir økonomar eru samdir við Johnny í Grótinum!

Tað finst mær vitandi ikki ein einasti nationaløkonomur, sum tekur undir við at gera Skálafjarðartunnilin í privatum felag -- bara út frá teimum upplýsingum sum eru almennir. Og so kemur alt tað loyniliga aftrat. Og tá tað er Copenhagen Infrastructure Partners, ið vil dylja, er lítið at ivast í, at sakin blívur bara enn meira greið, um alt kom fram.

(Undantøk kunnu vera teir økonomar, sum fáa pengar fyri at hava eina ávísa meining ... limirnir í Búskaparráðnum eru ikki undantak, tey tora bara ikki at siga sína meining.)

Nú skulu økonomar ikki bestemma, men tað burdi talt eitt sindur (og helst meira enn tað) at fakliga er eingin ivi yvirhøvur.

Markleysur fantasiur at verja tað skeiva

Stórt sæð allir búskaparfrøðingar hava eftirhondini ásannað, at sparipolitikkur er ikki loysnin uppá búskaparkreppuna, sum jú hongur neyvt saman við at nýtslan og íløguhugurin eru nógv lægri enn miðal. Nýtslan er lægri, partvís av neyð, men eisini av ótta. Íløgur eru lægri, tí tær bíða eftir nýtsluni. Tá støðan í búskapinum er soleiðis, gera almennar sparingar ilt verri.

Tann gransking, sum hevur stuðlað sparipolitikkinum, hevur víst seg at vera sjusk -- og á markinum til fusk. Serliga hava tvey tveymanslið av búskaparfrøðingum fingið umrøðu:

• Alesina og Ardagna, ið vildu vera við, at skattabroytingar hava størri multiplikatorar enn almennar útreiðslur. Tað vildi merkt, at almennar sparingar samstundis sum skattalættar verða framdir, vilja virka stimbrandi uppá búskapin, og tað gongur beint ímóti tí, búskaparfrøðin nevnir The Balanced Budget Multiplier. Hetta er seinni afturvíst av IMF, í tí frágreiðing sum eg umrøddi her.
• Reinhart og Rogoff, ið vildu vera við, at tá skuldin hjá tí almenna fer upp um 90 pct av BTÚ, heldur búskaparvøksturin uppat. Hetta kann man nevna formaliserað skuldarfelluhysterí, men statistiska analysan var als ikki so greið, men kortini yvirseldu tey síni úrslit uppá tað grovasta og fingu góða undirtøku frá øllum teimum, sum fegin vildu trúgva tí, tí tað kundi brúkast politiskt. (Sí samanklipp her.) Nógvir økonomar vóru alla tíðina skeptiskir, men ikki fyrr enn nýliga, tá ein lesandi skuldi endurgera útrokningarnar, men ikki fekk tað at stemma, og tí bað um at fáa datasettið frá RR, kom fram, at RR høvdu bæði manipulerað við data og "gloymt" at taka alt við.

Búskaparráðið vildi niðurleggja ALS

Í eini tekstboks í á síðu 24 í frágreiðingini (pdf) hjá Búskaparráðnum í desember 2008, skrivar ráðið:

Niðurlegging av ALS

Hugsanin aftanfyri stóru eginognina hjá ALS er at kunna standa ímóti stórum og drúgvum arbeiðsloysi. Búskaparráðið heldur tó, at hetta er ein óneyðug upphópan av peningi, tí til ber at tálma stórum arbeiðsloysi uttan ein stovn sum ALS. Búskaparráðið mælti tískil til fyrr í ár, at lata kapping ráða á arbeiðsloysismarknaðinum, so fólk kundu velja at tryggja seg privat. Har er tó eisini annar møguleiki, um fólk vilja halda á við almennari arbeiðsloysistrygging. Tað er at lata landið hava arbeiðsloysistryggingina um hendið.

Landið kann jú eins væl og ALS rinda arbeiðsloysispengar og móttaka arbeiðsloysisinngjaldið ígjøgnum landsskattin. Einasti munurin er tann, at tá verður ikki neyðugt at savna saman pening í so stórum nøgdum, tí landið hevur jú ongan trupulleika við halli á fíggjarlógini, um arbeiðsloysið er stórt í nøkur ár. Við slíkari umlegging hevði borið til at nýta peningin, ið er í grunninum. Til dømis hevði borið til at lækka uttanlandaskuldina, sum allir føroyingar eru við til at niðurrinda.

Búskaparráðið var tá mannað við Gunn Danielsen, Jørn Astrup Hansen, Kaj Johannessen, Rúnu Hjelm, Zvonko Mrdalo, Elisabeth Eldevig Olsen og Duritu Tausen. Róar Akralíð var skrivari. Búskaparráðið hevði tá sjey limir (eftir lógini frá 1995) harav fyrstu trý vóru búskaparfrøðingar og hini fýra aðrir relevantir frøðingar.

Úti ella heima - tað er trupult at spáa um búskapin

IMF kom við skeivari búskaparráðgeving í 2010. Hetta ásannaði stovnurin á vári 2012, og fekk rættað upp uppá tað í nýggjum tilmælum á heystið 2012, sum eg skrivaði um her, her og her. Móti árslok kom IMF eisini við nýggjum útrokningum av multiplikatorum, sum eg eisini skrivaði um avleiðingarnar av.

Óheftir búskaparfrøðingar, typist universitetsøkonomar, vístu seg at raka nógv betri í sínum metingum enn IMF. Fleiri búskaparfrøðingar skriva bloggar, og havi eg links til fleiri teirra úti til høgru her á mínum bloggi.

So ráðgevingin hjá IMF var skeiv aftaná at kreppan rakti. Men hvussu var so við ráðgevingini áðrenn kreppan veruliga rakti?

National- og onnur økonomi

Hon er ikki nýggj, men altíð aktuel. Tað er greinin Búskaparráðið og »búskaparligi veruleikin« (pdf) í Dimmu 8. januar 2004, har skrivar Jóannes Jacobsen, táverandi skrivari í Búskaparráðnum:

Hóast heitið búskaparfrøðingur verður brúkt sum felagsnevnari fyri bæði samfelagsbúskaparfrøðingar og virkisbúskaparfrøðingar, er sera lítið samband millum tað, sum hesir báðir takast við. Tey fyribrigdi, sum gera seg galdandi fyri heilar vinnur ella alt samfelagið undir einum á aðrari síðuni og fyri ta einstøku fyritøkuna á hinari, eru so ymisk, at læra um virkisbúskaparlig viðurskifti gevur stórt sæð einki innlit í samfelagsbúskaparlig viðurskifti og øvugt.

Politikkurin ávirkar búskapin, ikki snakk

Á fíggjarmarknaðinum uppføra fólk seg til tíðir sum hysteriskar kellingar, sum Lykketoft segði. Men tað gera fólk ikki við sínum privatbúskapi. Psykologi og álit hevur nógv at siga fyri búskapin, men hvørki samgonga ella andstøða kunnu ræða fólk við at snakka. Ella rópa.

Tað er politikkurin hjá samgonguni sum er orsøk til, at búskapurin koyrir í tómgongd.

Búskaparfrøðin um føroyska kreppupolitikkin

Tað er rætt, at búskaparfrøðingar hava ikki verið samdir um hvat rætti kreppupolitikkurin er.

Eg byrjaði fyri tíð síðani av og á at pástanda í búskaparkjaki, at alt fleiri búskaparfrøðingar fluttu seg rætta vegin, t.e. viðurkenna at sparipolitikkur er ikki rætta loysnin uppá hesa búskaparkreppuna heldur. Tað var kanska at spenna bogan í meira lagi at siga hetta var hent, men væntaði eg, at tað var bara spurningur um tíð. Og við seinastu frágreiðingini (World Economic Outlook) hjá IMF, sum eg umrøddi fríggjadagin, er hent eitt avgerandi brot við tann kreppupolitikk, sum hevur rátt síðani miðskeiðis í 2010, tá búskaparpolitikkurin í staðin fyri at bekymra seg um búskaparkreppuna fór at ræðast eina vaksandi skuld.

(Í Føroyum byrjaði man tó longu á vári 2009 at ræðast vaksandi skuld, áðrenn man stúrdi fyri búskapinum. Og í hvønn mun búskaparkreppan tí er sjálvskapt av einum óneyðugum skuldarfelluhysteríi er sanniliga vert eina nærri greining, serliga sæð í ljósinum av, at drúgvur lágkonjunkurur hevur verið, hóast tað gongur væl við útflutninginum.)

Meira um skeiva finanspolitikkin

At IMF hevur ásannað at kontraktivur finanspolitikkur í djúpum lágkonjunkturi/kreppu hevur nógv størri skaðiliga ávirkan á búskapin enn tey hildu, hevur verið nógv viðgjørt á búskaparbloggunum hesa vikuna, og hvørjar avleiðingarnar eiga verða fyri finanspolitikkin. Jonathan Portes, sum eg endurgav fyrradagin, minnir á nakað hann skrivaði fyri hálvum ári síðani:

Clearly long-run solvency is also essential. But, in Spain and Italy, trying to hit arbitrary short-run deficit targets, as proposed by the European Commission, is likely if anything to be counterproductive to the objective of long-run sustainability.

Búskaparfrøðiligt skil er á veg fram

Sambært Financial Times á forsíðuni í gjár ávarar IMF ímóti tí skaða sum sparipolitikkurin hevur við sær í nógvum londum:

The IMF warned earlier this week that governments around the world had systematically underestimated the damage done to growth by austerity.

Hetta kemur eftir nýggjasta frágreiðingin hjá IMF hevur staðfest, at kontraktivur finanspolitikkur hevur tálmað búskaparvøksturin væl meira enn væntað var:

Activity over the past few years has disappointed more in economies with more aggressive fiscal consolidation plans, suggesting that fiscal multipliers used in making growth forecasts have been systematically too low. This relationship holds for different components of GDP, the unemployment rate, and forecasts made by different institutions. (s. 43)

IMF hevur staðfest, at meira kontraktivan politikk lond hava ført, meira hevur búskapurin gingið verri enn framskrivingar væntaðu. Út frá hesum kemur IMF fram til, at:

Búskaparfrøðingar broyta meining

Hetta er veruliga áhugavert!

Av 20 búskaparfrøðingum, sum í februar 2010 mæltu bretsku stjórnini til ein sparipolitikk sum reaktión uppá búskaparkreppuna, er í dag bara ein sum framvegis stendur við sítt gamla tilmælið, meðan níggju mæla til at broyta politikk. (Hinir vilja ikki svara ella eru ikki at hitta.)

Búskaparfrøðingarnir mæla til at læna fyri at seta almenn arbeiði í gongd.

Manifest fyri búskaparfrøðiligum skili

Richard Layard, búskaparprofessari og programstjóri á LSE, og Paul Krugman, búskaparprofessari á Princeton og kendur bloggari, og hava orðað A Manifesto for Economic Sense, eitt manifest fyri búskaparfrøðiligum skili.

Orsøkin til hetta manifest er at teir síggja at stjórnir endurtaka mistøkini frá 1930-unum, tá heimsbúskapurin eisini var raktur av djúpari kreppu. Teir halda gongdina vísa, at man ikki brúkar tað sum búskaparfrøðin lærdi frá 1930-unum og síðani.

Teir skriva um kreppuna:

• The causes.
• The nature of the crisis.
• The appropriate response.
• The big mistake.

Teir afturvísa eisini tvey afturvendandi argument:

• The confidence argument.
• The structural argument.

Paul Krugman skrivar á sínum bloggi um hetta manifest:

As regular readers know, I’ve been arguing for a long time that policy makers have misunderstood the nature of our economic crisis, mistaking symptoms for causes, and responding in ways that make the situation worse. Richard Layard and I now have a manifesto laying out the essence of this case, and are asking other economists to sign on.

Tá man fær eina slíka beinleiðis áheitan - og er samdur í innihaldinum - má man fylgja áheitanini. Tað havi eg gjørt.

Hvat er endamálið við búskaparfrøðingum?

Hvat er orsøkin til búskaparkreppuna sum nú herjar heimin: Er búskaparfrøðin skeiv ella eru búskaparfrøðingar til fals? Eg haldi, sum eg fyrr havi skrivað, at talan er meira um tað seinna. Men eisini er nógvur politikkur uppií tí sum vit halda er fakligt kjak.

Institute for New Economic Thinking hevði um miðjan apríl eina ráðstevnu í Berlin (hana vendi eg helst aftur til) undir heitinum Paradigm Lost - Rethinking Economics and Politics.

Týska Stifterverband gjørdi samrøðu vð Robert Johnson, formann fyri INET, ið hugleiðir sera skilagott (tað má eg siga, tí nógv av tí havi eg sjálvur verið inni á) um hvat er gingið galið við búskaparfrøðini.



Um evnið interesserar ein, er vert at brúka sjey minuttir uppá at hyggja eftir samrøðuni.

Ein týdningarmikil partur av boðskapinum er, at búskaparfrøðingar skulu gera upp við seg sjálvan:

At the core, economics is about politics and about power, and the question for the economists is whose power are you going to serve as an expert.

Are you going to serve institutions of power or the people more generally?

Her er link til ein blog um samrøðuna á INET, og til video við samrøðuni.

Økonomar ávaraðu eisini í Danmark

Tá danskir økonomar, núverandi og fyrrverandi limir í formansskapinum í Búskaparráðnum, vóru úti og ávaraðu ímóti at framskunda skatting av pensjónum, sum gjørt varð í Føroyum, vóru fleiri í Føroyum frammi við pástandinum, at økonomar altíð fara skeivir, og m.a. hevði alt ov lítið verið av ávaringum áðrenn núverandi kreppu.

Hetta er ein populer uppfatan um búskaparfrøðingar sum heild, men áðrenn eg hyggi uppá hvat danska Búskaparráðið segði og nær, vil eg minna á, at eg áður havi víst á, at viðvíkjandi Føroyum er hetta als ikki rætt: Búskaparráðið ávaraði í hákonjunkturinum.

Hvussu so við danska Búskaparráðnum? Vit kunnu taka nøkur dømi:

Lurtið nú eftir búskaparfrøðini

Ómetaliga óheppin timing, má man siga!

Í ringastu búskaparstøðu í 20 ár, hevur fremsti búskaparráðgevin hjá almenninginum, formaðurin í Búskaparráðnum, ikki verið ein búskaparfrøðingur, men ein bókhaldari. (Og nei, tað er ikki tað sama!) Tá Búskaparráðið skuldi mannast seinast, hevði landsstýrismaðurin í fíggjarmálum fingið innstilling við seks fólkum, harímillum vóru sum eg skilji sera væl kvalifiseraðu Hermann Oskarsson og Jóannes Jacobsen eisini, men teir vórðu valdir frá, tá trý skuldu veljast. Og avleiðingarnar hava verið nær við at vera rættiliga álvarsligar.

Frágreiðingin í 2009 rakti við síðuna av og østi alt upp. Feilurin var ikki so stórur, men Búskaparráðið var ikki nóg neyvt við at gera greitt hvat var trupulleikin, hvat var orsøk til trupulleikan, og hvat "einans" var avleiðing av hesum. Alt fór at fokusera uppá fíggjarlógarhallið, sum tann stóri trupulleikin, tí tað hevði Búskaparráðið skrivað mest um, hóast veruleikin er, at hallið er avleiðing av einum djúpum lágkonjunkturi. Og hóast tey brúktu fleiri síður uppá tað, megnaði Búskaparráðið ikki at staðfesta nakað strukturelt hall.

Útbúgving spjaðir vitan og minkar ójavna

Útbúgving er ein effektivur máti at spjaða vitan í samfelagnum. Útbúgving er harvið við til at styrkja demokratiska kjakið í samfelagnum. Hetta avmarkar møguleikarnar hjá politiska valdinum fyri valdsmisnýtslu. Eins og óheftir ráðgevingarstovnar gera.

Útbúgving er eisini besti máti at spjaða virðini í samfelagnum til alt fólkið. Besti, tí tað mótvirkar, at vánalig sosial kor fara í arv. Besti, tí tað er ein effektivur máti at røkka nógvum fólkum. Besti, tí tað virkar gjøgnum hægri løn, sum hongur saman við betri útbúgving. Besti, tí tað er búskaparliga haldbært, at fólk fáa størri part av virðunum, tá teirra arbeiðsmegi eisini skapar meira virði.

Helst eru her nevndar tvær orsøkir til, at ABDH-samgongan vil skera so nógv niður uppá útbúgving: Tey vilja varðveita vitanina og virðini á færri hondum.

Eru góð ráð dýr?

Búskaparráðið staðfesti í januar 2006, at:

Er búskaparpolitikkurin skilagóður, so kunnu Føroyar tola sveiggj innan fiskivinnuna og harvið gjaldoyrainntøkunum, uttan at allur búskapurin fer á heysin.

Búskaparráðið ávaraði í december 2006:

Føroyski búskapurin er í hákonjunkturi. Hetta er komið av innlendskum eftirspurningi. Vinnan hevur í stóran mun økt sín fíggjarliga váða.

Búskaparfrøðingar og samskifti

Páll Isholm í kronikk í Dimmalætting 1. februar 2012:

Tann dag makrelurin er burtur, og landskassin kanska hevur fingið nakrar útlendskar milliónir í løtuvinningi,

Páll Isholm í Góðan Morgun Føroyar 7. februar 2012:

tað er ein vesentligur munur á oljuvinnu og fiskivinnu. Fiskivinnan (-tilfeingið, fle) hevur tað við at endurnýggja seg,

Kjakið um tilfeingisgjald og uppboðssølu av fiskatilfeinginum er blivið til skotgravakríggj, siga atfinnandi røddir. Skotgravakríggj verður tað til, tá partarnir í kjakinum hava stór egináhugamál í málinum, ella ikki vita nakað um tað teir snakka um. Eg veit ikki, hvørja kategori, teir báðir persónarnir omanfyri hoyra til, men argumentini tykjast eitt sindur tilvildarlig, serliga tá man uppdagar, at tað er sami persónur sum talar.

Búskaparlógin hjá Murphy

Øll kenna lógina hjá Murphy:

If anything can go wrong, it will.

Tað finst eisini ein búskaparversjón av lógini hjá Murphy. Hon ljóðar nakað soleiðis:

Tá búskaparfrøðingar eru samdir um okkurt, velja fólk ikki at lurta. Tá búskaparfrøðingar hinvegin eru ósamdir, so velja fólk sær tann búskaparfrøðingin tey kunnu brúka til síni ideologisku endamál.

Marknaðarloysn uppá spurningin um hvalafriðing?

A Market Proposal for Saving Whales -- er yvirskriftin á grein í wired.com. Greinin staðfestir, at hóast nógv átøk at verja hval, verða fleiri hvalir dripnir í dag enn fyri 20 árum síðani. Greinin viðger tí eitt kontroversielt uppskot frá Christopher Costello frá University of California í Santa Barbara. (Eg vitjaði býin í september 2009, ein vakur býur við deiligari strond.) Uppskotið gongur stutt og greitt út uppá, at:

Hunters could buy the right to kill whales. Conservationists could pay to save them.

(Ískoyti: Hetta uppskot verður nú eisini umrøtt á forskning.no.)

Neyvan verður hetta uppskot framt, men tað skal hava nakrar viðmerkingar á vegnum.