Yvir og farin

Bloggurin steðgar her, og í morgin flyti eg til Føroya.

Tað hevur avgjørt verið stuttligt, og vónandi tekur onkur annar yvir:

Hjartasuff og illsinnisgleps ... til øsing og upplýsing ... um búskap og búskaparfrøði ... og um hvussu politikkur, miðlar og lobbyisma grugga alt.

Ikki allur ójavni er líka

Ikki bara í Føroyum ljóða ávaringar um vaksandi ójavna.

Bara hetta seinasta árið hava bæði OECD og IMF ávarað um vaksandi ójavnan, tí hann forðar búskaparvøkstri. Men hví er stórur ójavni ein forðan fyri vøkstri?

Ein nýggj kanning í tíðarritinum Journal of Comparative Economics vísir, at tað er ikki ójavnin í sjálvum sær, sum forðar vøkstri, men orsøkin til at ójavnin er íkomin.

Um multimillióningarnir blíva ríkir við hjálp frá politikarunum, fáa vit ein ójavna, sum forðar vøkstri. Men um multimillióningarnir blíva ríkir við at virka á marknaðartreytum, har politiska valdið ikki er uppíblandað, forðar ójavnin ikki vøkstri.

Og hetta er í grundini eisini sjálvsagt, tí sum eg havi verið inni á fyrr, har vit síggja ovurstóran ójavna, er tað júst vegna kradding og korruptión.

Eg sigi harvið ikki, at man skal deila pengar út í hvørt heim í Føroyum, sum onkur flokkur er farin til valg uppá. Men tað er púra vist, at man eigur í stundini at gevast við at deila vinnulig serrættindi til nøkur ávís heim í Føroyum, sum serliga tann eini flokkurin stendur fyri.

Bakarin og búskaparfrøðingarnir

Vinnulívsgesturin fyrrapartin í sendingini hjá Leivi Hansen við sama navni var Hans Olaf Johannesen, sum eigur og rekur bakaríið og fyritøkuna Breyðkassan á Tvøroyri. Fleiri sum ikki eru úr Suðuroynni kenna hann kanska fyri tað slogan, sum hann sjálvur hevur funnið uppá, og sum vit síggja her á posanum man fær tá man keypir breyð ella kakur frá Breyðkassanum:

Myndakelda: Profilmynd á facebook

Um vit spola til 33 min, so sigur Hans Olaf:

Tá eg hevði verið niðri øll hesi árini, also tú menti teg kolossalt, tí at tú fekk ein nógv størri sjónarring. Tú sá ting, sum tú aldrin kemur at síggja í Føroyum, og upplivir mátar at gera ting uppá. Fx úti í Kastrup, har arbeiddi eg saman við 23 kondittarum á sama arbeiðsplássi, og øll dugdu nøkur ting, sum eg ikki dugdi, so har lærdi man eisini eina rúgvu. Og tá eg kom heim til Føroya, tað var nokk akkra tað sum gjørdi, at okur fingu ein so góðan start, at okur høvdu nøkur kort á hondini, sum hini ikki høvdu.

Hetta ljóðar kanska kent fyri lesarar av hesum bloggi, sum plagar endurgeva frá búskaparfrøðiligu ráðgevingini. Føroyska Búskaparráðið skrivaði í síni frágreiðing frá 2005 (pdf):

størsta styrkin hjá føroyska búskapinum, og tað sum vit veruliga “liva av”, er ein væl mentur førleiki hjá føroyingum at innflyta og tillaga útlendskt uppfunnað tøkni til brúks í framleiðsluni her á landi (s. 7)

So var tað hatta við tillagingini, sum Búskaparráðið snakkar um. Men lurta vit víðari eftir Hans Olaf, so sigur hann beint aftaná brotið sum fyrst varð endurgivið omanfyri:

Eg plagi siga, at tú skal ikki kopierað nakað, hvissi tú ikki kann gera tað betur.

Hans Olaf er eitt arbeiðsgrev, og hiðani verður ynskt honum og fyritøkuni alt tað besta.

Politisk telving og útlendskir eigarar

Dagur og vika (við kjaki) hevur í gjárkvøldið og í kvøld viðgjørt tveir spurningar viðvíkjandi føroysku fiskivinnuni: Skulu útlendingar sleppa at eiga í føroyskari fiskivinnu, og hvussu verður makrelkvotan býtt.

Í Degi og viku í gjárkvøldið var innslag um fiskivinnu og útlendskan kapital (byrjar eftir 6:22). Tað snúði seg um uppskotið hjá Tjóðveldi um forboð ímóti útlendskum eigarum í fiskivinnuni, og innslagið var um, hvat føroysku vinnuligu seráhugamálini halda um uppskotið hjá Tjóðveldi. Triðja beinið í einum væl lýstum máli: eitt fakligt ískoyti til spurningin  -- var ikki við.

Í avannonceringini av innslagnum í gjárkvøldið segði Johnsigurd, at í kvøld skuldi koma kjak um eigaraviðurskiftini í fiskivinnuni og uppskotið hjá Tjóðveldi. So roknaði eg so avgjørt við, at eitt innslag við fakligum ískoyti kom í Degi og viku í kvøld, sum upptakt, so kjakið ikki stóð á berum. Ella kanska, at tað bleiv kjak millum fakfólk.

Hvorfor fortsatte krisen? Om krisens politiske økonomi

I forbindelse med Paul Krugmans besøg i Danmark forleden dag, blev han interviewet af en række medier, bl.a. Børsen TV: Kina er den største bekymring, Information: Danmark skulle aldrig have knyttet sig til euroen, og DR2 Deadline, hvor han blev interviewet af Martin Krasnik.

Skærmprint af interview i DR2 Deadline 12. jan. 2014.

Her en udskrift af DR's tekstning af interviewet i Deadline 12. januar 2014, sidste spørgsmål og et bonusspørgsmål, hvor de to diskuterer krisens politiske økonomi, selv om Krugman forinden har erkendt, at han ikke er ekspert i politik, og påstået, at i de få tilfælde i de seneste år, hvor han har taget fejl, har det været en fejlvurdering af politiske forhold. Det er alligevel meget interessant, og gengives da denne blogger overvejende er enig i betragtningerne, og har skrevet om meget af det samme tidligere, bl.a. vedr. Storbritannien her og om Murphy's lov om økonomisk politik.

Martin Krasnik:

Hvad er det, der er sket for så mange europæere i de seneste år? Vi taler om indflydelserige personer: den tyske regering, den britiske regering og traditionelle socialdemokrater, som ikke køber Deres argument. Hvad er der sket for os?

Skálafjarðartunnilsbúskapur

Fyrst er at staðfesta, at váðin fyri eina almenna loysn og privata er fullkomiliga ymiskur. Og samfelagið og ein fyritøka gera upp á hvør sín hátt, um íløgan loysir seg.

Ein almenn loysn kann vera búskaparliga skilagóð, hóast hon ikki er sjálvfíggjandi, eitt nú við bummgjaldi, tí hon skapar nógvar aðrar inntøkur, sum bara ikki kunnu krevjast beinleiðis inn. Og í síðsta enda kann vera ein øktur búskaparvøkstur, sum gjøgnum sama skattatrýst merkir, at landskassin fær meirinntøkur svarandi til ávísan part av vøkstrinum. So tunnilin gevur eisini inntøkur í landskassan, sum ikki eru bummgjald, og kann tí vera sjálvfíggjandi fyri landskassan, hóast eitt alment partafelag kanska ikki megnar at bera seg við bummgjaldi einans. Sum samferðsluútbygging skal tunnilin metast eftir samlaða ágóðanum, harav búskapar er ein partur.

Fyri eina privata fyritøku er verri, tá hon skal standa fyri at gera tunnilin, tí fyritøkan hevur einans eina inntøkukeldu: Bummgjald. Og hon hevur ikki somu møguleikar sum tað almenna at fáa aðrar inntøkur frá tunlinum. Harumframt er privata fyritøkan sera avmarkað og kann illa ávirka inntøkurnar tí har er bara bummgjaldið, so tað er prísurin sum avger næstan alt, og hann kann ikki bara hækkast, tí so minkar ferðslan.

Lógin hjá Murphy -- um Skálafjarðartunnilin

Allir økonomar eru samdir við Johnny í Grótinum!

Tað finst mær vitandi ikki ein einasti nationaløkonomur, sum tekur undir við at gera Skálafjarðartunnilin í privatum felag -- bara út frá teimum upplýsingum sum eru almennir. Og so kemur alt tað loyniliga aftrat. Og tá tað er Copenhagen Infrastructure Partners, ið vil dylja, er lítið at ivast í, at sakin blívur bara enn meira greið, um alt kom fram.

(Undantøk kunnu vera teir økonomar, sum fáa pengar fyri at hava eina ávísa meining ... limirnir í Búskaparráðnum eru ikki undantak, tey tora bara ikki at siga sína meining.)

Nú skulu økonomar ikki bestemma, men tað burdi talt eitt sindur (og helst meira enn tað) at fakliga er eingin ivi yvirhøvur.

Ræðist samgongan váða ella vitan?

Innlendismálaráðið krógvar, hvat Løgdeildin heldur um loyniliga sáttmálan við danska pensjónsgrunnin.

Rættarnevndin hevur ikki innkallað Búskaparráð ella nakran frá niðurlagda Landsbankanum at meta um ávirkan á kredittvirðið hjá Føroyum av privatum ella almennum Skálafjarðartunli.

Løgfrøðin og búskaparfrøðin verða hildin uttanfyri. Og so siga samgongufólk, at stórur váði er við verkætlanini. Eg meini tað!

Ein dýrur tunnil

Góðu løgtingfólk,

Tak mær tað ikki illani upp, men trupulleikin við tykkum er ofta, at tit hugsa um landskassan, sum var talan um eina privata fyritøku. Tí var alt kjakið í Løgtinginum í gjár um spurningin, um verkætlanin Skálafjarðartunnil fer at loysa seg ella ei sum vinnulig íløga: Fer privata felagið at tjena pengar ella ei, og kann landskassin missa pengar ella ei.

Men tað almenna hevur ikki til uppgávu at tjena pengar, men at taka sær av uppgávum, sum tryggja teimum sum virka á marknaðinum fortreytir, so vit fáa ein sterkari búskap.

Søgan endurtekur seg, tá man ikki lærir av henni

Sum miðlarnir skrivað, so tykist danska búskaparráðið at vera vaknað!

Í 1930-unum, tá búskapurin var í djúpari og drúgvari kreppu, vóru eisini nógv -- mest politikarar, men teir finna altíð onkran økonom sum kann brúkast -- sum tosaðu um, at kreppan er neyðug og gagnlig (ja tavaden, tað siga tey eisini í dag), og ongar "kunstigar" loysnir skulu til. Nei, tað skal ganga sína natúrligu gongd, siga tey.

Modigliani-Miller theoremið og megabankar

Vit hoyra alla tíðina bankafólk, ofta stjórarnar sjálvar, føra fram, at økt krøv til bankarnar merkir øktur kostnaður, og at rokningin verður send til kundarnar. Men heldur pástandurin?

Modigliani-Miller theoremið, ið er pensum í øllum grundleggjandi fakum í finansieringsteori á universitetinum, verður lýst soleiðis á wikipedia:

The Modigliani–Miller theorem (the capital structure irrelevance principle) states that, under a certain market price process (the classical random walk), in the absence of taxes, bankruptcy costs, agency costs, and asymmetric information, and in an efficient market, the value of a firm is unaffected by how that firm is financed. It does not matter if the firm's capital is raised by issuing stock or selling debt.

Hetta er eitt rættiliga vigtugt theorem fyri finansieringsteori, og Simon Johnson vísir á, at hetta theorem hevur eisini relevans fyri kjakið um megabankar og too-big-to fail problematikkin. Hann skrivar á blogginum economix um megabankar:

Professors Modigliani and Miller made an important point — an increase in leverage, by itself (i.e., more debt relative to equity in the funding of a firm) does not create value. Banks, however, love leverage more than other companies because it allows them to exploit guarantees and subsidies from taxpayers.The heart of today’s economic argument is much more about the nature of the subsidies provided to very large financial institutions and how these distort incentives. The people running these companies are encouraged to take on more debt because this allows them to get more of the upside when things go well, while the downside is someone else’s problem.

Eisini Raghuram Rajan brúkar Modigliani-Miller theoremið til at vísa á, at øktur váði hjá bankunum, tá alt er tikið við, ikki gevur bíligari fígging -- og øvugt:

According to the Modigliani-Miller theorem, the mix of debt and equity that it uses to finance its assets does not alter its average cost of financing. Use more “cheap” debt, and equity becomes riskier and costlier, keeping overall financing costs the same. Use more equity, and equity becomes less leveraged and less risky, which causes investors to demand lower returns to hold it, and again the overall financing cost remains the same. Put differently, given a set of cash flows from a bank’s assets, the bank’s value is not affected by how those cash flows are distributed among investors, so more leverage does not reduce the bank’s cost of funding.

Bókin "The Bankers' New Clothes -- What's Wrong with Banking and What to Do About It" sær út til at vera ein bók, man burdi lisið.

Búskaparfrøðiligur nørdahumor

Eg brúkti m.a. gransking hjá Daron Acemoglu sum keldu í grein um kostnaðin fyri samfelagið og vandan av kradding. Acemoglu er ein ógvuliga produktivur granskari, og er avgjørt ein av teimum mest viðurkendu í sínum ættarliði. Tað er nokk uppá tíðina, men nú er komin ein síða honum til heiðurs (nørdasligur humor, sum krevur búskaparfrøðiligt innlit at skilja).

Skeivur politikkur hevur skaðiliga ávirkan

Síðstu búskapartølini staðfesta tað, sum fleiri onnur búskapartøl hava givið varhugan av seinastu mánaðirnar: Skeivi politikkurin rakar nú eisini tey londini, sum skuldu verið væl fyri!

Serliga Týskland hevur -- gjøgnum ES -- lagt trýst á suðureuropeisku londini at spara og skerja, hóast búskapurin er í lágkonjunkturi. Men nú rakar kreppan eisini Týskland.

At brúka orðini tragikomiskt er óhóskandi um nakað sum hevur so syrgiligar avleiðingar fyri miljónir av fólkum, so vit halda okkum til at siga, at timingin er tragisk. Tí hetta hendir fáar dagar eftir at tað er komið fram, at einastu og seinastu seriøsu økonomarnir sum talaðu fyri sparipolitikki høvdu gjørt fleiri grovar feilir í síni gransking (meira um tað ein av komandi døgunum). Nú er eingin seriøsur økonomur longur sum stuðlar sparipolitikki í hesi kreppu.

Lærer vi ikke af historien?

I 1933 skriver John M. Keynes i åbent brev til præsident Franklin D. Roosevelt ("With great respect, your obedient servant") om den dobbelte udfordring i på kort sigt at vende økonomien fra nedtur til vækst og beskæftigelse, og at gennemføre tiltrængte socialpolitiske og erhvervspolitiske reformer:

You are engaged on a double task, Recovery and Reform;--recovery from the slump and the passage of those business and social reforms which are long overdue. For the first, speed and quick results are essential. The second may be urgent too; but haste will be injurious, and wisdom of long-range purpose is more necessary than immediate achievement. It will be through  raising high the prestige of your administration by success in short-range Recovery, that you will have the driving force to accomplish long-range Reform. On the other hand, even wise and necessary Reform may, in some respects, impede and complicate Recovery. For it will upset the confidence of the business world and weaken their existing motives to action, before you have had time to put other motives in their place. It may over-task your bureaucratic machine, which the traditional individualism of the United States and the old "spoils system" have left none too strong. And it will confuse the thought and aim of yourself and your administration by giving you too much to think about all at once.

Stiglitz: Kreppan er nokk so óneyðug

Ein av fremstu búskaparfrøðingum í verðini, Joseph Stiglitz, vísir (í mai 2012) á, at eingin realbúskaparlig orsøk er til, at búskapurin skal framhaldandi vera er í kreppu:

Gone through the crisis... we should realize that the resources in our economy, in the United States, in Europe, today is the same as it was five years ago. We have the same human capital, the same physical capital, the same natural capital, the same knowledge... We have the same creativity that has led to the unprecedented increases in standard of living that the world has never seen before. So, we have all these strengths, they haven't disappeared. What has happened is, we're having a fight over claims, claims to resources. We've created more liabilities... but these are just paper. Liabilities are claims on these resources. But the resources are there. And the fight over the claims is interfering with our use of the resources. So, the point is the following: we should recognize that if we could only get our resources back to work, we ought to be back to prosperity. In fact, we ought to have more prosperity than we had before, because before our economy was distorted... by a bubble in the United States, by a financial sector that was overbloated... We had a distorted economy. So, today if we could only get our resources back to work in ways that enhance the well-being, to use the creativity of the citizens of Europe and America then we will have unprecedented prosperity.

Byrdestop, kovendinger og jobskabelse

Byrdestop? Mest tåbelige ord i den økonomiske debat i lang tid. Og skaber ingen jobs.

Det er ikke i det gamle erhvervsliv (som klager over byrder), at der skabes job. Det gamle erhvervsliv er i hård konkurrence, og derfor bliver der ikke skabt mange jobs her.

Det er i nye virksomheder i nye brancher, at der skabes jobs. Især indtil disse virksomhederne får konkurrence.

Um trý uppsløg á facebook

Fyrst í árinum slóg ein vinkona hesa myndina á veggin hjá mær á facebook

No Hope For Human Race

og spurdi:

Kennir tú teg aftur? >:)

(Eg skilji ikki hasi teknini aftaná spurnartekin, men tey vóru við uppslagnum.)

Halgir Winther Poulsen eigur halda seg til løgfrøðina

Í Sosialinum fríggjakvøldið sigur ‎Halgir Winther Poulsen:

nú ætlar man eftir øllum at døma at lata loyvi endaliga út til tey, sum av tilvild eru inni í vinnuni júst nú. Tað gongur snøgt sagt ikki

Hatta er púra rætt!

National- og onnur økonomi

Hon er ikki nýggj, men altíð aktuel. Tað er greinin Búskaparráðið og »búskaparligi veruleikin« (pdf) í Dimmu 8. januar 2004, har skrivar Jóannes Jacobsen, táverandi skrivari í Búskaparráðnum:

Hóast heitið búskaparfrøðingur verður brúkt sum felagsnevnari fyri bæði samfelagsbúskaparfrøðingar og virkisbúskaparfrøðingar, er sera lítið samband millum tað, sum hesir báðir takast við. Tey fyribrigdi, sum gera seg galdandi fyri heilar vinnur ella alt samfelagið undir einum á aðrari síðuni og fyri ta einstøku fyritøkuna á hinari, eru so ymisk, at læra um virkisbúskaparlig viðurskifti gevur stórt sæð einki innlit í samfelagsbúskaparlig viðurskifti og øvugt.

Hvussu dýr er kraddingin hjá yvirklassanum?

Í greinini ”ALS ikki óvæntað” í síðstu viku royndi eg at seta stóru fráfaringarlønina til fyrrverandi stjóran í ALS inn í høpi, og vísa á, at kradding í føroyska yvirklassanum er við til at mergsúgva landið. Eg ávaraði um, at samfelagið kann fara í upploysn av berari kradding.

(Her kann tú lesa, hvat kradding er.)